อิหร่าน–โอมานเสนอทางเดินเรือชั่วคราวกว้าง 7 ไมล์ แต่ฮอร์มุซยังไม่เปิดเต็มรูปแบบ

อิหร่านและโอมานกำลังหารือ กรอบความร่วมมือแบบเป็นขั้นตอนเพื่อจัดตั้งทางเดินเรือชั่วคราวร่วมกัน ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ จุดประสงค์คือฟื้นการเดินเรือเชิงพาณิชย์บางส่วน ระหว่างที่ทั้งสองประเทศเจรจาเรื่องเส้นทาง การจัดการจราจรทางทะเล และการบริหารช่องแคบในระยะยาว

อย่างไรก็ตาม นี่ยังไม่ใช่ข้อตกลงที่เสร็จสมบูรณ์ และไม่ใช่การเปิดช่องแคบแบบไม่มีเงื่อนไข 171517

ทางเดินเรือชั่วคราวจะทำอะไรบ้าง

ข้อเสนอที่มีรายงานระบุถึงช่องทางเดินเรือพาณิชย์กว้างประมาณ 7 ไมล์ หรือราว 11 กิโลเมตร ควบคู่กับโครงการร่วมเก็บกู้ทุ่นระเบิดในช่องแคบ เพื่อให้การเดินเรือปลอดภัยขึ้น การเจรจาด้านเทคนิคจะดำเนินต่อไปพร้อมกับมาตรการชั่วคราว โดยมีเป้าหมายเพื่อจัดทำข้อตกลงถาวรเกี่ยวกับเส้นทางและการบริหารการเดินเรือในอนาคต 4712

รายงานก่อนหน้านี้อธิบายแนวทางการแบ่งทิศทางว่า เรือขาเข้าจะใช้เส้นทางในน่านน้ำอิหร่าน ขณะที่เรือขาออกจะใช้เส้นทางในน่านน้ำโอมาน นอกจากนี้ยังมีรายงานว่าแนวคิดดังกล่าวจะครอบคลุมเฉพาะเรือพาณิชย์ และอาจเปิดทางให้อิหร่านติดตามตรวจสอบเรือได้

แต่รายละเอียดเหล่านี้ควรถือเป็นข้อเสนอที่เคยถูกรายงาน ไม่ใช่กฎที่ตกลงกันแล้ว เพราะรายงานล่าสุดระบุว่าทั้งสองฝ่ายยังเจรจารายละเอียดของข้อตกลงอยู่ 19

โดยสรุป กรอบความร่วมมือที่เสนอมี 3 ส่วนสำคัญ ได้แก่

1. ทางเดินเรือพาณิชย์ชั่วคราว เพื่อให้เรือบางส่วนกลับมาเดินทางได้
2. โครงการเก็บกู้ทุ่นระเบิดร่วมกัน เพื่อลดหนึ่งในความเสี่ยงหลักต่อการเดินเรือ
3. การเจรจาด้านเทคนิคและการเมืองต่อไป ครอบคลุมเส้นทางถาวร การแลกเปลี่ยนข้อมูล การควบคุมจราจรทางทะเล และรูปแบบการบริหารช่องแคบในอนาคต 1412

มีรายงานก่อนหน้านี้ว่าการเจรจาด้านเทคนิคอาจใช้เวลาประมาณ 30–60 วัน แต่รายงานล่าสุดจากแถลงการณ์ร่วมยังไม่ได้ยืนยันกรอบเวลาที่แน่นอน รวมถึงยังไม่มีการยืนยันว่ากฎการเดินเรือทั้งหมดหรือสูตรแบ่งรายได้ได้ข้อยุติแล้ว 117

ข้อพิพาทเรื่องอำนาจควบคุม ค่าธรรมเนียม และการเข้าถึง

ประเด็นนี้ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องการเปิดเส้นทางเดินเรือ แต่ยังเป็นข้อพิพาทว่าใครจะเป็นผู้บริหารการจราจรและมีสิทธิเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือที่ผ่านช่องแคบ

โอมานเคยเสนอรูปแบบการบริหารร่วมในระดับภูมิภาคหรือระหว่างหลายฝ่าย โดยให้การเรียกเก็บค่าธรรมเนียมเป็นไปโดยสมัครใจ เพื่อนำไปสนับสนุนงานด้านการเดินเรือ การคุ้มครองสิ่งแวดล้อม การค้นหาและกู้ภัย รวมถึงบริการที่เกี่ยวข้อง ขณะที่อิหร่านต้องการให้อิหร่านกับโอมานมีอำนาจควบคุมมากกว่า และต้องการเรียกเก็บค่าธรรมเนียมการผ่านทาง 1822

รายงานก่อนหน้านี้ยังระบุว่าทั้งสองฝ่ายเห็นต่างกันเรื่องการแบ่งความรับผิดชอบทางทะเลและรายได้ อิหร่านเคยปฏิเสธข้อเสนอของโอมานที่ให้มีการบริหารในระดับภูมิภาค โดยยืนยันว่าอิหร่านและโอมานควรจัดการช่องแคบระหว่างกันตามพื้นที่อำนาจควบคุมของแต่ละฝ่าย 1718

การจำกัดสิทธิ์การผ่านทางก็เป็นอีกจุดอ่อนไหว รายงานก่อนหน้านี้อ้างถึงข้อเสนอของอิหร่านที่อาจห้ามเรือสหรัฐฯ และอิสราเอลใช้เส้นทางดังกล่าว ขณะเดียวกัน แนวคิดการปฏิบัติการที่ถูกรายงานระบุว่าจะไม่เปิดให้เรือทหารใช้ทางเดิน และจะเน้นการขนส่งเชิงพาณิชย์

เนื่องจากกรอบข้อตกลงปัจจุบันยังไม่เสร็จสิ้น ข้อจำกัดเหล่านี้จึงไม่ควรถูกนำเสนอว่าเป็นเงื่อนไขที่ตกลงกันแล้วของทางเดินเรือชั่วคราว 19

เหตุใดอิหร่านยังบอกว่าช่องแคบฮอร์มุซ “ปิดอยู่”

เตหะรานแยกความแตกต่างระหว่างการอนุญาตให้เรือพาณิชย์บางส่วนผ่านช่องทางที่มีการเจรจาควบคุม กับการเปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบ

เจ้าหน้าที่อิหร่านระบุว่า การเปิดเต็มรูปแบบขึ้นอยู่กับการที่สหรัฐฯ ยกเลิกการปิดล้อมทางเรือท่าเรือของอิหร่าน ยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรด้านน้ำมัน และยุติภัยคุกคามหรือปฏิบัติการทางทหารต่ออิหร่าน

สหรัฐฯ ปฏิเสธเงื่อนไขดังกล่าว และยืนยันจุดยืนว่าตนควบคุมหรือยังสามารถกดดันเส้นทางเดินเรือแห่งนี้ได้ ความเห็นที่ไม่ตรงกันทำให้เกิดคำอธิบายสองชุดเกี่ยวกับสถานะของช่องแคบ โดยเจ้าหน้าที่สหรัฐฯ ระบุว่าช่องแคบยังเปิด ขณะที่อิหร่านบอกว่าปริมาณเรือที่ลดลงอย่างมากและความเสี่ยงที่ยังดำเนินอยู่ทำให้ช่องแคบยังคงปิดในทางปฏิบัติ

บทบาทของโอมานในฐานะคนกลางยังเผชิญแรงกดดันมากขึ้น หลังมีรายงานว่าประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ขู่ว่าจะทิ้งระเบิดโอมาน หากโอมานขัดขวางเป้าหมายของสหรัฐฯ

ส่วนข้อกล่าวอ้างเกี่ยวกับจุดยืนเฉพาะของมาร์โก รูบิโอ รัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐฯ และการสนับสนุนสงครามที่ลดลงในหมู่ประชาชนอเมริกัน ยังไม่มีข้อมูลจากรายงานที่ให้มาเพียงพอจะสรุปอย่างเจาะจงได้

ในทางปฏิบัติ ทางเดินเรือที่เสนอจึงควรถูกมองว่าเป็น กลไกลดความตึงเครียดแบบจำกัดวง มากกว่าจะเป็นข้อตกลงสันติภาพ เพราะอาจช่วยให้เรือพาณิชย์บางส่วนเดินทางผ่านเส้นทางที่ควบคุมได้ โดยยังไม่แก้ข้อพิพาทใหญ่ระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่าน ซึ่งเตหะรานเชื่อมโยงเข้ากับการเปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบ

ผลกระทบต่อการเดินเรือและตลาดพลังงาน

วิกฤตด้านความมั่นคงทำให้การเดินเรือผ่านช่องแคบลดลงอย่างชัดเจน หลังเกิดการโจมตีเรือบรรทุกน้ำมัน ข้อมูลติดตามเรือของ Kpler ระบุว่า ในวันเสาร์หนึ่งมีเรือสินค้าโภคภัณฑ์เพียง 5 ลำแล่นผ่าน และในวันอาทิตย์ถัดมาไม่พบเรือผ่านเลย เทียบกับ 31 ลำในสุดสัปดาห์ก่อนหน้า

ความเสี่ยงไม่ได้มีเพียงการโจมตีโดยตรง รายงานยังกล่าวถึงทุ่นระเบิด โดรนและขีปนาวุธ การโจมตีโดยเรือขนาดเล็ก ค่าเบี้ยประกันที่แพงเกินรับไหวหรือหาไม่ได้ รวมถึงข้อจำกัดต่อเรือที่เชื่อมโยงกับสหรัฐฯ และอิสราเอล ปัจจัยเหล่านี้ทำให้ผู้ประกอบการหลีกเลี่ยงเส้นทาง แม้ในทางกฎหมายจะยังมีช่องทางให้เดินเรือก็ตาม 2

การขนส่งพลังงานก็ลดลงอย่างรุนแรงเช่นกัน ก่อนสงคราม น้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์น้ำมันที่ผ่านช่องแคบฮอร์มุซมีปริมาณเฉลี่ยประมาณ 18 ล้านบาร์เรลต่อวัน แต่ลดลงเหลือราว 4.8 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม และประมาณ 2 ล้านบาร์เรลต่อวันในช่วงต้นเดือนสิงหาคม ตามข้อมูล Kpler ที่ Reuters อ้างถึง

ปริมาณที่หายไปบางส่วนได้รับการชดเชยจากการส่งออกผ่านเมืองฟูไจราห์ของสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ และชายฝั่งทะเลแดงของซาอุดีอาระเบีย

ความไม่แน่นอนดังกล่าวทำให้ราคาน้ำมันปรับสูงขึ้น เพราะตลาดเริ่มประเมินว่าวิกฤตอาจยืดเยื้อ เส้นทางและแหล่งจัดหาทางเลือกช่วยลดผลกระทบได้บางส่วน แต่ยังไม่สามารถทดแทนปริมาณที่ปกติผ่านช่องแคบฮอร์มุซได้ทั้งหมด อินเดียเป็นหนึ่งในประเทศที่เพิ่มการพึ่งพาน้ำมันดิบจากรัสเซียท่ามกลางความปั่นป่วนนี้

จากนี้จะเกิดอะไรขึ้น

ทางเดินเรือชั่วคราวอาจช่วยการขนส่งเชิงพาณิชย์ได้ในวงจำกัด หากมีเงื่อนไขสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ การเก็บกู้ทุ่นระเบิดเสร็จสิ้น การรับประกันความปลอดภัยของเรือมีความน่าเชื่อถือ และอิหร่านกับโอมานสามารถตกลงขั้นตอนควบคุมการจราจรที่ใช้งานได้จริง

แต่ทางเดินดังกล่าวเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะทำให้ช่องแคบฮอร์มุซกลับมาเปิดอย่างมั่นคง ข้อพิพาทหลักยังอยู่ที่ความเชื่อมโยงระหว่างสิทธิการเดินเรือกับมาตรการคว่ำบาตร การปิดล้อมทางเรือ และแรงกดดันทางทหารของสหรัฐฯ

ตราบใดที่ประเด็นนี้ยังไม่ถูกแยกออกจากการเจรจาระหว่างอิหร่านกับโอมาน หรือยังไม่มีทางออกผ่านการเจรจาดังกล่าว ทางเดิน 7 ไมล์นี้มีแนวโน้มเป็นเพียงข้อตกลงชั่วคราวที่เปราะบาง มากกว่าจะเป็นการยุติวิกฤตอย่างถาวร 117