อีโบลาในดีอาร์คองโก: ทำไมการระบาดครั้งนี้รุนแรงและลุกลามเร็วที่สุด

ณ วันที่ 20 สิงหาคม 2026 สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก หรือดีอาร์คองโก รายงานผู้ติดเชื้ออีโบลาสายพันธุ์ Bundibugyo ที่ยืนยันแล้ว 5,290 ราย และมีผู้เสียชีวิต 2,516 ราย คิดเป็นอัตราเสียชีวิตในกลุ่มผู้ป่วยยืนยันประมาณ 48% การระบาดครั้งนี้จึงกลายเป็นการระบาดของอีโบลาที่มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดในประวัติศาสตร์ของดีอาร์คองโก และยังขยายตัวเร็วกว่าการระบาดครั้งก่อน ๆ ของประเทศ 1

ทำไมจึงควบคุมการระบาดได้ยาก

เชื้อที่กำลังแพร่ระบาดคือ ไวรัสอีโบลาสายพันธุ์ Bundibugyo ซึ่งแตกต่างจากสายพันธุ์ Zaire ที่เป็นเป้าหมายของวัคซีน Ervebo ปัจจุบัน Bundibugyo ยังไม่มีวัคซีนที่ได้รับอนุญาตหรือยารักษาเฉพาะ 15

องค์การอนามัยโลก หรือ WHO ระบุว่า การระบาดเกิดขึ้นท่ามกลางวิกฤตด้านมนุษยธรรม พื้นที่ห่างไกลและมีประชากรหนาแน่น รวมถึงความไม่ปลอดภัยและการเคลื่อนย้ายผู้คนกับการค้าจำนวนมาก ปัจจัยเหล่านี้ทำให้การเฝ้าระวังโรค การแยกผู้ป่วย การติดตามผู้สัมผัส การจัดพิธีศพอย่างปลอดภัย การส่งบุคลากร และการขนส่งเวชภัณฑ์ทำได้ยาก 15

ดังนั้น ความเร็วของการระบาดไม่ได้สะท้อนเพียงความรุนแรงโดยธรรมชาติของไวรัส แต่ยังสะท้อนข้อจำกัดของการทำงานภาคสนามด้วย เมื่อจำนวนผู้ติดเชื้อเพิ่มขึ้นเร็วกว่าศักยภาพในการตรวจหาและแยกผู้ป่วย มาตรการควบคุมแบบเดิมจึงตามสถานการณ์ไม่ทัน

Ervebo 70,000 โดสจะถูกนำไปใช้อย่างไร

กลไกระหว่างประเทศด้านการจัดสรรวัคซีนของ WHO จัดสรรวัคซีน Ervebo ของบริษัท Merck จำนวน 70,000 โดส ให้ดีอาร์คองโก หลังประเทศร้องขอวัคซีนจากคลังสำรองวัคซีนอีโบลาระดับโลก 3

วัคซีนล็อตแรกจำนวน 16,250 โดส เดินทางถึงกรุงกินชาซาเมื่อวันที่ 22 สิงหาคม โดยจะมีวัคซีนทยอยส่งเพิ่มเติมในเวลาต่อมา 10

ตามแผนที่มีการรายงาน วัคซีนประมาณ 50,000 โดส จะใช้เพื่อปกป้องบุคลากรแนวหน้าและชุมชน ขณะที่อีก 20,000 โดส จะนำไปใช้ในการทดลองทางคลินิกระยะที่ 3 เพื่อประเมินว่า Ervebo สามารถป้องกันการติดเชื้อไวรัส Bundibugyo ได้หรือไม่ 36

อย่างไรก็ตาม Ervebo ได้รับอนุญาตให้ใช้กับอีโบลาสายพันธุ์ Zaire ไม่ใช่ Bundibugyo ประสิทธิผลของวัคซีนต่อสายพันธุ์ที่กำลังแพร่ระบาดในดีอาร์คองโกจึงยังไม่พิสูจน์ในมนุษย์ การทดลองระยะที่ 3 มีความสำคัญทั้งในฐานะส่วนหนึ่งของการรับมือฉุกเฉินและในฐานะงานวิจัยเพื่อหาคำตอบเรื่องการป้องกันข้ามสายพันธุ์ แต่ผลลัพธ์จะไม่สามารถยืนยันได้ทันที ขณะที่การแพร่เชื้อกำลังเกิดขึ้นอย่างเข้มข้น 36

วัคซีนที่ออกแบบให้ตรงกับ Bundibugyo ยังอยู่ในระยะเริ่มต้น

มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ดเริ่มการทดลองวัคซีน ChAdOx1 Bundibugyo ในมนุษย์ระยะที่ 1 กับอาสาสมัครสุขภาพดี โดยมุ่งประเมินความปลอดภัยและการตอบสนองทางภูมิคุ้มกัน ก่อนเดินหน้าสู่การทดลองขนาดใหญ่ขึ้น 25

โมเดอร์นายังเริ่มการทดลองในมนุษย์ครั้งแรกของวัคซีน mRNA-1469 ในช่วงต้นเดือนสิงหาคม โดยการศึกษาระยะแรกในแคนาดามีเป้าหมายตรวจสอบความปลอดภัยและการตอบสนองของร่างกายต่อวัคซีน 4

การทดลองเหล่านี้อาจนำไปสู่วัคซีนที่ตรงกับสายพันธุ์ Bundibugyo มากกว่า แต่การทดลองระยะที่ 1 ยังไม่สามารถจัดหาวัคซีนจำนวนมากหรือบอกได้ทันทีว่าวัคซีนจะหยุดการระบาดในปัจจุบันได้หรือไม่

มาตรการแยกผู้ป่วยและติดตามผู้สัมผัสยังจำเป็น แต่ไม่พอเพียง

การแยกผู้ป่วย การติดตามผู้สัมผัส การเฝ้าระวัง และการเตรียมความพร้อมด้านการรักษายังคงเป็นหัวใจของการควบคุมอีโบลา แต่จำนวนผู้ติดเชื้อรายใหม่ที่เพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว การไม่มีมาตรการป้องกัน Bundibugyo ที่พิสูจน์แล้ว และข้อจำกัดด้านการปฏิบัติงาน ทำให้มาตรการเหล่านี้เพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอในขณะนี้ 15

WHO ระบุว่าสถานการณ์อยู่ในช่วง “การแพร่เชื้ออย่างเข้มข้น” ส่วนข้อมูลที่มีไม่ได้ระบุคำแนะนำใหม่จาก WHO ที่นอกเหนือจากแนวทางรับมือมาตรฐานดังกล่าว 15

ข้อจำกัดการเดินทางของแคนาดาจุดชนวนข้อถกเถียง

แคนาดากำหนดให้พลเมืองและผู้มีถิ่นพำนักถาวรที่เพิ่งอยู่ในดีอาร์คองโกต้องกักตัว 21 วันเมื่อเดินทางกลับประเทศ โดยมีข้อยกเว้นบางกรณี ขณะที่นักเดินทางกลุ่มอื่นที่เพิ่งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงอาจถูกห้ามเข้าประเทศหรืออยู่ภายใต้เงื่อนไขกักตัวตามมาตรการของแคนาดา มาตรการดังกล่าวมีกำหนดสิ้นสุดเวลา 23.59 น. ตามเวลาเขตตะวันออกของแคนาดา ในวันที่ 29 สิงหาคม 148

กลุ่มช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมวิจารณ์ว่า มาตรการนี้อาจทำให้ผู้เชี่ยวชาญไม่เดินทางไปช่วยงานในพื้นที่ระบาด รายงานระบุว่า บุคลากรขององค์การแพทย์ไร้พรมแดน หรือ MSF อย่างน้อย 11 คนยกเลิกภารกิจ เนื่องจากข้อกำหนดกักตัว 8

ขณะเดียวกัน นักวิจารณ์เปรียบเทียบเงินช่วยเหลือของแคนาดาที่มีรายงานว่าอยู่ที่ 8 ล้านดอลลาร์แคนาดาในครั้งนี้ กับเงินสนับสนุนกว่า 110 ล้านดอลลาร์แคนาดาที่แคนาดาเคยมอบให้ในช่วงการระบาดในแอฟริกาตะวันตกเมื่อปี 2014 9

ประเด็นโต้แย้งสำคัญคือ การจำกัดการเดินทางแบบครอบคลุมและการกักตัวภาคบังคับอาจลดจำนวนผู้เชี่ยวชาญที่พร้อมเข้าไปช่วยควบคุมโรคในพื้นที่ต้นทาง ขณะที่แนวทางของ WHO โดยทั่วไปให้น้ำหนักกับการคัดกรองที่อิงหลักฐาน การติดตามเฝ้าระวัง และการรักษาอย่างรวดเร็ว มากกว่าการจำกัดการเดินทางโดยไม่จำแนก แคนาดาระบุว่ากำลังทบทวนมาตรการและหลักฐานล่าสุดร่วมกับพันธมิตรระหว่างประเทศก่อนถึงวันหมดอายุ 8

คำถามชี้ขาดอยู่ที่ Ervebo

สถานการณ์ในระยะใกล้จะขึ้นอยู่กับว่า Ervebo สามารถให้การป้องกันข้ามสายพันธุ์ต่อ Bundibugyo ได้มากพอที่จะชะลอการแพร่เชื้อหรือไม่ ก่อนที่วัคซีนที่ออกแบบมาเฉพาะสำหรับ Bundibugyo จะผ่านการทดลองในมนุษย์ระยะเริ่มต้นและพร้อมนำไปใช้ในวงกว้าง