6 เดือนหลังการเสียชีวิตของอาลี คาเมเนอี ใครกำลังกุมอำนาจอิหร่าน?

หกเดือนหลังอาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน ถูกสังหารในการโจมตีร่วมระหว่างสหรัฐฯ กับอิสราเอลเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ อิหร่านดูจะเปลี่ยนจากระบบที่อำนาจรวมศูนย์อยู่กับผู้นำสูงสุดเพียงคนเดียว ไปสู่รัฐสงครามที่ขับเคลื่อนโดยฝ่ายความมั่นคงมากขึ้น

โมจตาบา คาเมเนอีทำหน้าที่เป็นจุดต่อเนื่องของอำนาจทางศาสนาและสายตระกูล ขณะที่กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม หรือ IRGC และสภาความมั่นคงแห่งชาติสูงสุดของอิหร่าน (SNSC) มีอิทธิพลเชิงปฏิบัติมากขึ้นต่อสงคราม ความมั่นคงภายใน และการทูต ผลลัพธ์จึงยังไม่ใช่การสืบทอดอำนาจที่ลงตัว แต่เป็นการแข่งขันที่ยังไม่ยุติระหว่างฝ่ายที่ต้องการข้อตกลงเพื่อบรรเทาแรงกดดันทางเศรษฐกิจ กับสถาบันความมั่นคงที่มีอำนาจเพิ่มขึ้นจากความขัดแย้ง 46

IRGC ขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจในภาวะสงคราม

การขึ้นสู่อำนาจของโมจตาบา คาเมเนอีทำให้โครงสร้างอิหร่านมีผู้นำสูงสุดในเชิงรูปแบบอีกครั้ง แต่การแต่งตั้งอาหมัด วาฮิดีเป็นผู้บัญชาการ IRGC ชี้ให้เห็นว่าอำนาจบังคับใช้และสถาบันความมั่นคงกำลังมีน้ำหนักเหนือฝ่ายบริหารที่มาจากการเลือกตั้ง 456

ในทางปฏิบัติ ประธานาธิบดีไม่ได้เป็นผู้กำหนดเพดานนโยบายด้านสงครามและความมั่นคงเพียงลำพังอีกต่อไป การจัดวางบุคลากรด้านทหารและข่าวกรองโดยผู้นำสูงสุดคนใหม่ยิ่งทำให้กลุ่มสายแข็งมีบทบาทในจุดยุทธศาสตร์ของรัฐมากขึ้น

บทบาทที่เพิ่มขึ้นของ SNSC สะท้อนชัดจากเงื่อนไขที่อิหร่านประกาศก่อนเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง สภาแห่งนี้ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงประสานงานด้านความมั่นคง แต่กำลังเชื่อมโยงปฏิบัติการทางทหาร การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร และการเจรจาทางการทูตเข้าด้วยกัน 456

เปเซชเคียนพยายามให้การเจรจามีความชอบธรรม

ประธานาธิบดีมัสอูด เปเซชเคียนพยายามอ้างว่าอาลี คาเมเนอีเคยเปิดกว้างต่อการทูตกับวอชิงตัน ประเด็นนี้มีความสำคัญทางการเมือง เพราะช่วยนำเสนอการเจรจาในฐานะสิ่งที่สอดคล้องกับความชอบธรรมของการปฏิวัติ ไม่ใช่การยอมจำนนต่อสหรัฐฯ 4

อย่างไรก็ตาม ความสามารถของเปเซชเคียนในการเปลี่ยนจุดยืนดังกล่าวให้เป็นข้อตกลงจริงยังถูกจำกัดโดยผู้นำสูงสุด SNSC, IRGC และกลุ่มการเมืองสายแข็ง การพบกับโมจตาบา คาเมเนอีในช่วงปลายเดือนกรกฎาคมจึงมีนัยสำคัญ เพราะสะท้อนว่าการเข้าถึงผู้นำสูงสุดคนใหม่ยังเป็นเงื่อนไขสำคัญสำหรับความริเริ่มใด ๆ ของฝ่ายพลเรือน 4

เศรษฐกิจบีบให้ต้องเจรจา แต่ฝ่ายสายแข็งยังไม่ยอมถอย

คำเตือนของโมฮัมหมัด บาเกร์ กาลิบาฟ ประธานรัฐสภาอิหร่านเกี่ยวกับความยากลำบากทางเศรษฐกิจ สะท้อนปัญหาหลักของฝ่ายพลเรือน สงคราม มาตรการคว่ำบาตร การขนส่งสินค้าที่ติดขัด และรายได้ที่ถูกอายัด กำลังสร้างต้นทุนที่รัฐไม่อาจผลักภาระให้สังคมรับไปได้ตลอด 1215

สหรัฐฯ เคยผ่อนผันมาตรการคว่ำบาตรเป็นเวลา 60 วันในเดือนมิถุนายน เพื่อเปิดทางให้อิหร่านขายน้ำมันและรับชำระเงิน แต่ข้อตกลงชั่วคราวดังกล่าวคลี่คลายลงอย่างรวดเร็ว ก่อนที่วอชิงตันจะออกมาตรการคว่ำบาตรใหม่ที่เกี่ยวข้องกับอิหร่านในเดือนกรกฎาคม 1215

สำหรับฝ่ายสายแข็ง แรงกดดันทางเศรษฐกิจไม่ได้แปลว่าต้องยอมประนีประนอม กลุ่มนี้คัดค้านการให้สัมปทาน หากสหรัฐฯ ยังไม่ให้คำมั่นสัญญาครั้งใหญ่เสียก่อน ดังนั้นความเสียหายทางเศรษฐกิจจึงกลายเป็นเหตุผลสองด้านพร้อมกัน คือเป็นแรงผลักให้บางฝ่ายต้องการเจรจา และเป็นเหตุผลให้ฝ่ายสายแข็งเรียกร้องอำนาจต่อรองที่มากกว่าเดิม

เส้นตาย 60 วันหมดลง ฮอร์มุซกลายเป็นสนามต่อรอง

กรอบเวลา 60 วันที่ทั้งสองฝ่ายกำหนดไว้เพื่อจัดทำข้อตกลงขั้นสุดท้ายหมดอายุลงโดยไม่มีการขยายเวลาและไม่มีสนธิสัญญาสันติภาพถาวร ทั้งสหรัฐฯ และอิหร่านต่างกล่าวหาอีกฝ่ายว่าละเมิดหรือไม่ปฏิบัติตามข้อตกลงชั่วคราว 25

เตหะรานระบุว่าช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางเดินเรือสำคัญของโลก จะยังถูกจำกัดจนกว่าวอชิงตันจะทำตามเงื่อนไขต่าง ๆ รวมถึงยุติการปิดล้อม ยกเลิกมาตรการคว่ำบาตร และหยุดแรงกดดันทางทหาร 14 ด้านประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์กล่าวว่าสหรัฐฯ ไม่มีการเจรจาและไม่ได้กำหนดการเจรจาใด ๆ กับอิหร่าน 14

ความขัดแย้งเรื่องสถานะของช่องแคบจึงไม่ใช่เพียงข้อพิพาทด้านการเดินเรือ แต่กลายเป็นตัวแทนของปมใหญ่ทั้งหมด ทั้งการคว่ำบาตร ทรัพย์สินที่ถูกอายัด การปิดล้อมทางทะเล และอนาคตของสงคราม

จากตั้งรับสู่การใช้กำลังทางทะเลเป็นเครื่องต่อรอง

อิหร่านกำลังปรับแนวทางจากการรับการโจมตีเพียงอย่างเดียว ไปสู่การใช้ความไม่แน่นอนทางทะเลและการขู่ว่าจะเปลี่ยนเป็นท่าทีเชิงรุกมากขึ้น เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรอง

เจ้าหน้าที่อาวุโสของอิหร่านบอกกับรอยเตอร์ว่า เตหะรานอาจยกระดับความตึงเครียดในช่องแคบฮอร์มุซและพื้นที่อื่น ๆ หากข้อตกลงชั่วคราวไม่ถูกนำไปปฏิบัติ ขณะเดียวกัน การโจมตีเรือบรรทุกน้ำมันที่กลับมาเกิดขึ้นก็ทำให้สหรัฐฯ ออกมาตรการคว่ำบาตรเพิ่มเติม 615

แนวทางนี้ทำให้ขีดความสามารถด้านเรือรบและขีปนาวุธของ IRGC มีน้ำหนักเชิงยุทธศาสตร์มากกว่าที่เคย เพราะภัยคุกคามไม่ได้จำกัดอยู่ที่สนามรบภายในอิหร่าน แต่เชื่อมโยงโดยตรงกับเส้นทางพลังงาน การค้าระหว่างประเทศ และความเสี่ยงที่ความขัดแย้งจะลุกลามทั่วภูมิภาค

ความขัดแย้งที่ยังหาทางออกไม่ได้

สงครามที่ยืดเยื้อช่วยเสริมความแข็งแกร่งให้ฝ่ายความมั่นคงในเชิงสถาบัน เปิดทางให้ SNSC และ IRGC อ้างความจำเป็นของการควบคุมแบบพิเศษ และทำให้กลุ่มสายแข็งตีความการประนีประนอมว่าเป็นการยอมแพ้ 26

แต่สงครามเดียวกันนี้ก็ทำลายเศรษฐกิจและเพิ่มแรงจูงใจให้เปเซชเคียน กาลิบาฟ และเจ้าหน้าที่ฝ่ายพลเรือนคนอื่น ๆ พยายามหาทางผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรและบรรลุข้อตกลงที่ยั่งยืน

ความเสี่ยงในระยะใกล้จึงอาจไม่ใช่ทั้งสันติภาพที่ชัดเจนหรือการยกระดับสงครามแบบเต็มรูปแบบ แต่อาจเป็น ภาวะชะงักงันที่ฝ่ายความมั่นคงเป็นผู้บริหารจัดการ โดยใช้แรงกดดันต่อช่องแคบฮอร์มุซแทนการมีข้อตกลงทางการเมืองที่เป็นระบบ 26

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การเสียชีวิตของอาลี คาเมเนอีไม่ได้ทำให้โครงสร้างอำนาจอิหร่านพังลง หากแต่เปลี่ยนสมดุลภายใน จากระบบที่มีผู้นำสูงสุดเป็นผู้ชี้ขาด ไปสู่ระบบที่ผู้นำคนใหม่ต้องพึ่งพากลุ่มความมั่นคง ขณะที่ฝ่ายพลเรือนยังพยายามดึงประเทศออกจากสงครามและวิกฤตเศรษฐกิจ