ทำไมสงครามอิหร่านจึงทำให้เชื้อเพลิงสำเร็จรูปขาดแคลน แม้น้ำมันดิบเริ่มฟื้นตัว

สงครามที่เริ่มขึ้นเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ก่อให้เกิดแรงสั่นสะเทือนในตลาดน้ำมัน แต่ผลกระทบที่ยืดเยื้อที่สุดกลับอยู่ที่ เชื้อเพลิงสำเร็จรูป โดยเฉพาะดีเซล เบนซิน และเชื้อเพลิงอากาศยาน

การโจมตีโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานในตะวันออกกลาง การลดลงของเรือบรรทุกน้ำมันที่แล่นผ่านช่องแคบฮอร์มุซ และความเสียหายต่อโรงกลั่นของรัสเซีย ล้วนทำให้ระบบโลกมีความสามารถในการเปลี่ยนน้ำมันดิบเป็นเชื้อเพลิงพร้อมใช้ลดลง 36

ความแตกต่างนี้สำคัญมาก เพราะราคาน้ำมันดิบอาจเริ่มปรับตัวลงเมื่อเส้นทางขนส่งกลับมาเปิด แต่ราคาหน้าปั๊มอาจยังอยู่ในระดับสูง หากโรงกลั่นเสียหาย การส่งออกถูกจำกัด หรือคลังสำรองถูกเบิกใช้ไปแล้ว หลักฐานที่มีชี้ว่าตลาดเผชิญแรงกระแทกด้านอุปทานอย่างรุนแรง แต่ยังไม่อาจสรุปแน่ชัดว่าราคาเชื้อเพลิงจะสูงต่อเนื่องไปอีกหลายปี

จากน้ำมันดิบสะดุด กลายเป็นเชื้อเพลิงขาดตลาดได้อย่างไร

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางสำคัญทั้งสำหรับน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียม ในไตรมาส 2 ปี 2026 มีน้ำมันดิบและของเหลวปิโตรเลียมผ่านช่องแคบนี้เฉลี่ยเพียง 4.9 ล้านบาร์เรลต่อวัน เทียบกับ 21.6 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 4 ปี 2025 ซึ่งเป็นช่วงก่อนเกิดความขัดแย้ง

การหยุดชะงักกระทบห่วงโซ่การกลั่นทั้งสองด้าน ได้แก่

• โรงกลั่นได้รับน้ำมันดิบซึ่งเป็นวัตถุดิบได้ยากขึ้น
• เชื้อเพลิงสำเร็จรูปเดินทางไปยังประเทศผู้นำเข้าได้ลำบาก
• โรงงานบางแห่งในตะวันออกกลางถูกโจมตีหรือต้องหยุดดำเนินงาน
• เส้นทางอื่นช่วยลำเลียงอุปทานได้บางส่วน แต่ไม่สามารถทดแทนปริมาณที่เคยผ่านฮอร์มุซได้ทันที

สำนักงานพลังงานสากล หรือ IEA ระบุว่า การหยุดชะงักครั้งนี้เป็นการกระทบอุปทานครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ตลาดน้ำมันโลก สต๊อกน้ำมันทั่วโลกที่ติดตามได้ลดลง 85 ล้านบาร์เรลในเดือนมีนาคม ขณะที่คลังนอกบริเวณอ่าวตะวันออกกลางลดลง 205 ล้านบาร์เรล หลังการขนส่งผ่านฮอร์มุซถูกบีบให้หยุดชะงัก

กำลังการกลั่นกลายเป็นคอขวดหลัก

หัวใจของวิกฤตจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “ยังมีน้ำมันดิบใต้ดินเหลืออยู่หรือไม่” แต่คือโรงกลั่นที่ยังเดินเครื่องได้และระบบโลจิสติกส์ที่ยังทำงานได้มีมากเพียงใด

IEA ประเมินว่า ปริมาณการแปรรูปน้ำมันในตะวันออกกลางต่ำกว่าระดับก่อนสงคราม 2.9 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 2 และจะยังต่ำกว่าระดับดังกล่าว 2.2 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 3 ขณะเดียวกัน การโจมตีของยูเครนทำให้การกลั่นน้ำมันของรัสเซียลดลงใกล้ระดับต่ำสุดในรอบเกือบ 20 ปี โดยมีรายงานว่าการผลิตจากโรงกลั่นรัสเซียอยู่ที่ 3.9 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม 12

เมื่อรวมความเสียหายของโรงกลั่นในตะวันออกกลางกับกำลังการกลั่นของรัสเซียที่หายไป เท่ากับว่าตลาดสูญเสียกำลังการกลั่นราว 5 ล้านบาร์เรลต่อวัน หรือประมาณ 6% ของกำลังการกลั่นทั่วโลกก่อนสงครามในไตรมาส 2 ส่วนการเดินเครื่องโรงกลั่นทั่วโลกเฉลี่ยอยู่ที่ราว 78 ล้านบาร์เรลต่อวัน ซึ่งเป็นระดับต่ำสุดนับตั้งแต่ช่วงรุนแรงที่สุดของโควิด-19 ในปี 2020 ตามตัวเลขประมาณการของ IEA ที่ถูกนำไปรายงาน 3

นี่คือเหตุผลที่ตลาดอาจขาดแคลนผลิตภัณฑ์น้ำมัน แม้ยังมีน้ำมันดิบจากแหล่งอื่นอยู่ การเปลี่ยนเส้นทางเรือบรรทุกน้ำมันเพียงอย่างเดียวไม่อาจทดแทนโรงกลั่นที่เสียหายได้ทันที เพราะยังมีข้อจำกัดจากหน่วยผลิตที่ชำรุด ระบบสาธารณูปโภคที่หยุดชะงัก เรือขนส่งที่ไม่พร้อม และความไม่แน่นอนว่าจะกลับมาเดินเครื่องได้อย่างปลอดภัยเมื่อใด

ทำไมดีเซลจึงแพงเร็วกว่าน้ำมันดิบ

ดีเซลมีความอ่อนไหวเป็นพิเศษ เพราะใช้กับรถขนส่งสินค้า เครื่องจักรการเกษตร งานก่อสร้าง และอุตสาหกรรมหนักจำนวนมาก ยุโรปเองก็เข้าสู่วิกฤตครั้งนี้พร้อมคลังสำรองเชื้อเพลิงที่ไม่หนามากนัก โดยสต๊อกก๊าซออยล์ ซึ่งเป็นผลิตภัณฑ์ใกล้เคียงกับดีเซลที่ศูนย์การค้าน้ำมันอัมสเตอร์ดัม-รอตเตอร์ดัม-แอนต์เวิร์ป ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย 5 ปีถึง 24% 1

ค่าการกลั่นสะท้อนความตึงตัวของตลาดได้ชัดเจน ในเขตยูโร ส่วนต่างกำไรจากการกลั่นดีเซลคิดเป็นสัดส่วนของราคาขายปลีกเพิ่มจาก 0.10 ยูโรต่อลิตรก่อนสงคราม เป็น 0.35 ยูโรในช่วงสามสัปดาห์แรกของเดือนกรกฎาคม ขณะที่ส่วนต่างของเบนซินเพิ่มจาก 0.04 ยูโรในเดือนกุมภาพันธ์ เป็น 0.23 ยูโรในเดือนกรกฎาคม 4

ด้วยเหตุนี้ ราคาน้ำมันสำเร็จรูปจึงปรับขึ้นเร็วกว่าการเคลื่อนไหวระยะแรกของน้ำมันดิบ ราคาดีเซลในยุโรปเพิ่มขึ้นมากกว่า 70% นับตั้งแต่สงครามเริ่มต้น ส่วนราคาน้ำมันเบนซินในสหรัฐฯ เพิ่มขึ้นราว 60% ตามรายงานที่อ้างข้อมูลจาก IEA 5

สหรัฐฯ ก็เผชิญสัญญาณตึงตัวเช่นกัน สำหรับสัปดาห์สิ้นสุดวันที่ 17 กรกฎาคม สต๊อกน้ำมันดิบของสหรัฐฯ ต่ำกว่าค่าเฉลี่ย 5 ปี 6% สต๊อกเบนซินต่ำกว่า 7% และสต๊อกน้ำมันกลั่น ซึ่งรวมถึงดีเซล ต่ำกว่า 10%

ผลต่อเศรษฐกิจ: แรงกระแทกด้านอุปทานที่เพิ่มทั้งเงินเฟ้อและความเสี่ยงเศรษฐกิจชะลอ

เชื้อเพลิงที่ขาดแคลนส่งผลต่อเศรษฐกิจในวงกว้างผ่านทั้งต้นทุนและราคาสินค้า ดีเซลที่แพงขึ้นทำให้การขนส่งสินค้า การใช้เครื่องจักรในภาคเกษตร การก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน และการเดินเครื่องจักรอุตสาหกรรมมีค่าใช้จ่ายสูงขึ้น

ธุรกิจมีทางเลือกจำกัด อาจผลักต้นทุนไปยังผู้บริโภค รับภาระผ่านกำไรที่ลดลง หรือลดกิจกรรมทางเศรษฐกิจลง ผลลัพธ์จึงมีลักษณะคล้าย ภาวะเงินเฟ้อควบคู่เศรษฐกิจชะลอตัว คือราคาสินค้าผู้บริโภคสูงขึ้นในเวลาเดียวกับที่รายได้ที่แท้จริงของครัวเรือนและกิจกรรมทางเศรษฐกิจอ่อนแรงลง ภาคส่วนที่เปลี่ยนจากดีเซลไปใช้เชื้อเพลิงอื่นได้ยาก หรือไม่มีสัญญาจัดหาน้ำมันระยะยาว จะได้รับผลกระทบมากที่สุด

คลังสำรองที่อยู่ในระดับต่ำทำให้สถานการณ์ยิ่งเปราะบาง แม้ความต้องการใช้น้ำมันจะไม่เปลี่ยนแปลง เหตุโจมตี การขนส่งสะดุด หรือโรงกลั่นหยุดฉุกเฉินเพียงครั้งใหม่ก็อาจทำให้ราคาพุ่งแรงเกินสัดส่วน เพราะผู้ซื้อมีสต๊อกให้ดึงมาใช้ได้น้อยลง ในทางกลับกัน หากตลาดสามารถสะสมสต๊อกกลับคืนได้ต่อเนื่อง ความเสี่ยงดังกล่าวและค่าการกลั่นก็จะลดลง

เหตุใดแนวโน้มจึงยังไม่แน่นอนอย่างมาก

หลักฐานที่มีสะท้อนแรงสองด้าน ด้านหนึ่ง IEA รายงานในเดือนสิงหาคมว่า การผลิตในภูมิภาคอ่าวยังต่ำกว่าระดับก่อนสงคราม 8.3 ล้านบาร์เรลต่อวัน และการส่งออกของภูมิภาคลดลง หลังช่องแคบฮอร์มุซถูกปิดกั้นโดยพฤตินัยอีกครั้งในช่วงต้นเดือนกรกฎาคม การกลั่นของรัสเซียก็ยังอยู่ในระดับต่ำ และการส่งออกเชื้อเพลิงจากรัสเซียถูกจำกัดหลังการโจมตีโรงกลั่น 26

อีกด้านหนึ่ง สำนักงานสารสนเทศด้านพลังงานสหรัฐฯ หรือ EIA ระบุว่า บันทึกความเข้าใจระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านเมื่อวันที่ 18 มิถุนายนมีเป้าหมายเพื่อยุติความขัดแย้ง และตามมาด้วยการจราจรทางเรือผ่านฮอร์มุซที่เพิ่มขึ้น EIA คาดว่าการผลิตน้ำมันดิบและเส้นทางการค้าจะกลับมาใกล้ระดับก่อนความขัดแย้งภายในสิ้นปี โดยการผลิตส่วนใหญ่ที่ถูกระงับจะกลับคืนมาในช่วงต้นปี 2027

การประเมินทั้งสองด้านยังไม่สอดคล้องกันทั้งหมด ดังนั้นระยะเวลาของวิกฤตควรอธิบายแบบมีเงื่อนไข ไม่ใช่ฟันธงล่วงหน้า หากข้อตกลงมีความยั่งยืนและการเดินเรือกลับมาปลอดภัย ราคาน้ำมันดิบอาจผ่อนคลายได้ค่อนข้างเร็ว แต่เชื้อเพลิงสำเร็จรูปมีแนวโน้มใช้เวลานานกว่าจะกลับสู่ภาวะปกติ เพราะโรงกลั่นต้องเริ่มเดินเครื่องอย่างปลอดภัย และคลังสำรองต้องใช้เวลาในการฟื้นตัว อย่างไรก็ตาม หลักฐานที่มีอยู่ยังไม่ได้กำหนดตารางเวลาซ่อมแซมที่แน่นอนสำหรับโรงกลั่นที่เสียหายทุกแห่งในอ่าว

อะไรจะทำให้ตลาดคลายตัว

ตลาดเชื้อเพลิงจำเป็นต้องเห็นการปรับปรุงสามด้านพร้อมกัน

1. การเดินเรือผ่านฮอร์มุซที่ปลอดภัยและสม่ำเสมอ เพื่อให้น้ำมันดิบและเชื้อเพลิงสำเร็จรูปเคลื่อนย้ายได้ตามปกติ
2. การกลับมาเดินเครื่องของโรงกลั่น ในตะวันออกกลางและรัสเซีย เพื่อเพิ่มการผลิตดีเซล เบนซิน และเชื้อเพลิงอากาศยาน
3. การเติมคลังสำรองกลับคืน โดยเฉพาะน้ำมันกลั่น เพื่อให้ผู้ซื้อไม่ต้องเผชิญความเสี่ยงสูงเมื่อเกิดเหตุสะดุดครั้งต่อไป

บทเรียนสำคัญคือ น้ำมันดิบที่เริ่มฟื้นตัวไม่ได้แปลว่าราคาดีเซลหรือเบนซินจะกลับมาถูกลงทันที สงครามครั้งนี้เผยให้เห็นคอขวดที่แคบกว่าและแก้ไขได้ยากกว่า นั่นคือความสามารถของโลกในการ กลั่น ขนส่ง และจัดเก็บเชื้อเพลิงสำเร็จรูป การที่ราคาจะลดลงอย่างมีนัยสำคัญจึงไม่ได้ขึ้นอยู่กับปริมาณการผลิตน้ำมันดิบตามพาดหัวข่าวเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับการฟื้นตัวของห่วงโซ่ทั้งหมด