ภัยแล้งทั่วโลกอาจทำให้ราคาข้าวสาลีพุ่งเกือบ 3 เท่า

ภัยแล้งที่เกิดขึ้นพร้อมกันในหลายภูมิภาคไม่ได้กระทบแค่ผลผลิตของเกษตรกรในพื้นที่นั้น แต่สามารถส่งต่อไปยังตลาดโลกและราคอาหารได้อย่างรวดเร็ว งานศึกษานานาชาติพบว่า ภาวะขาดแคลนน้ำรุนแรง (Severe Water Scarcity: SWS) ช่วยอธิบายความผันผวนของราคาข้าวสาลีโลกแบบปีต่อปีได้ราว 74% ระหว่างปี 2000–2021 8

จากความสัมพันธ์ระหว่างภาวะขาดแคลนน้ำกับราคา นักวิจัยประเมินว่า ราคาข้าวสาลีเฉลี่ยทั่วโลกอาจอยู่ที่ประมาณ 273 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน หากอุณหภูมิโลกเพิ่มขึ้น 2°C และ 364 ดอลลาร์ต่อตัน หากเพิ่มขึ้น 3°C โดยตัวเลขหลังสูงประมาณ 3 เท่าของราคาข้าวสาลีโลกในปี 2010 เมื่อปรับด้วยเงินเฟ้อแล้ว 8

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าวไม่ใช่การคาดการณ์ราคาที่จะเกิดขึ้นแน่นอนในปีใดปีหนึ่ง และไม่ได้หมายความว่าภัยแล้งเป็นสาเหตุเดียวของราคาที่เปลี่ยนแปลง ต้นทุนพลังงาน ปุ๋ย ปริมาณสต็อก นโยบายการค้า สงคราม และปัญหาการขนส่ง ล้วนมีบทบาทต่อราคาข้าวสาลีเช่นกัน

งานศึกษาพบอะไรเกี่ยวกับภัยแล้งและราคาข้าวสาลี

งานวิจัยใช้ดัชนี SWS ซึ่งพิจารณาทั้งขอบเขตพื้นที่และความต่อเนื่องของภัยแล้งในช่วงเวลาที่พืชต้องการน้ำ จึงช่วยสะท้อนความเสี่ยงของพื้นที่ปลูกข้าวสาลีทั่วโลกได้พร้อมกัน ผลการศึกษาพบว่า สัดส่วนพื้นที่ปลูกข้าวสาลีที่เผชิญ SWS มีความสัมพันธ์อย่างใกล้ชิดกับความผันผวนของราคาข้าวสาลีโลกในช่วงปี 2000–2021 38

ในอดีต พื้นที่ปลูกข้าวสาลีทั่วโลกราว 5% เผชิญภาวะขาดแคลนน้ำรุนแรงในปีหนึ่ง ๆ โดยเฉลี่ย แต่ในปีที่แห้งแล้งเป็นพิเศษ เช่น 2000, 2010, 2012 และ 2020 สัดส่วนพื้นที่ได้รับผลกระทบเพิ่มขึ้นเกิน 15% 8

ความแตกต่างนี้มีความสำคัญอย่างมาก เพราะภัยแล้งที่จำกัดอยู่ในภูมิภาคเดียวอาจยังชดเชยได้ด้วยผลผลิตจากพื้นที่อื่น แต่เมื่อหลายแหล่งผลิตประสบภัยแล้งพร้อมกัน จำนวนพื้นที่ที่สามารถเข้ามาทดแทนผลผลิตที่หายไปจะลดลง ทำให้ผู้นำเข้าและผู้ค้าเผชิญแรงกระแทกด้านอุปทานในตลาดโลกมากขึ้น

เหตุใดข้าวสาลีจึงอ่อนไหวเป็นพิเศษ

ข้าวสาลีเป็นสินค้าเกษตรที่มีการซื้อขายระหว่างประเทศในปริมาณมาก และอุปทานส่วนสำคัญของตลาดโลกมาจากกลุ่มภูมิภาคผู้ส่งออกที่ค่อนข้างกระจุกตัว หากหลายพื้นที่เหล่านี้เผชิญภาวะขาดแคลนน้ำพร้อมกัน ความเสียหายของผลผลิตจึงสามารถส่งผ่านไปยังราคาซื้อขายระหว่างประเทศและต้นทุนนำเข้าอาหารได้อย่างรวดเร็ว

จุดคอขวดด้านการขนส่งยิ่งเพิ่มความเปราะบาง โดยรัสเซียและยูเครนมีสัดส่วนรวมกันราวหนึ่งในสี่ของข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์ที่ซื้อขายในตลาดโลก ขณะที่การค้าข้าวสาลีและธัญพืชเมล็ดหยาบราว 40% ต้องพึ่งพาจุดคอขวดด้านการขนส่งที่ถูกวิเคราะห์ไว้ 28

งานศึกษาพบความสัมพันธ์ระหว่างภาวะขาดแคลนน้ำในวงกว้างกับราคาข้าวสาลีที่ชัดเจนกว่าความสัมพันธ์ระหว่าง SWS กับราคาข้าวโพด และไม่พบความสัมพันธ์ในลักษณะเดียวกันสำหรับข้าว อย่างไรก็ตาม ควรตีความอย่างระมัดระวัง เพราะหลักฐานนี้ชี้ให้เห็นความสัมพันธ์ทางสถิติที่แข็งแรง ไม่ได้ยืนยันกลไกเดียวที่อธิบายความแตกต่างของพืชทุกชนิด 3

การที่ข้าวสาลีมีการค้าระหว่างประเทศสูงและผลผลิตกระจุกตัวอยู่ในภูมิภาคผู้ส่งออกรายใหญ่ เป็นคำอธิบายที่เป็นไปได้ว่าทำไมราคาข้าวสาลีจึงไวต่อภัยแล้งพร้อมกันในหลายพื้นที่มากกว่า

ราคาจะเป็นอย่างไรที่ภาวะโลกร้อน 2°C และ 3°C

แบบจำลองของงานศึกษาประเมินราคาข้าวสาลีเฉลี่ยทั่วโลกไว้ที่ประมาณ 273 ดอลลาร์ต่อตันภายใต้ภาวะโลกร้อน 2°C และ 364 ดอลลาร์ต่อตันภายใต้ภาวะโลกร้อน 3°C โดยค่าประมาณที่ 3°C สูงราว 3 เท่าของราคาอ้างอิงปี 2010 หลังปรับเงินเฟ้อแล้ว 8

ตัวเลขเหล่านี้เป็นการประเมินจากความสัมพันธ์ระหว่างภัยแล้งกับราคา ไม่ใช่คำทำนายที่แม่นยำสำหรับปีใดปีหนึ่ง และไม่ควรนำไปตีความว่าการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นสาเหตุเดียวของราคาข้าวสาลีในอนาคต

งานวิจัยอีกชิ้นสะท้อนความเสี่ยงในทิศทางเดียวกัน โดยพบว่า ภายใต้สถานการณ์ที่โลกร้อนขึ้น 2°C เหตุการณ์ราคาผู้บริโภคพุ่งสูงซึ่งในสภาพภูมิอากาศปัจจุบันอาจเกิดขึ้นประมาณ 1 ครั้งใน 20 ปี อาจเกิดถี่ขึ้นเป็นประมาณ 1 ครั้งใน 17 ปี 7 ความถี่ที่เพิ่มขึ้นจะกระทบหนักเป็นพิเศษต่อครัวเรือนและประเทศที่ต้องใช้รายได้หรือเงินตราต่างประเทศในสัดส่วนสูงเพื่อซื้ออาหารนำเข้า

พื้นที่ปลูกข้าวสาลีเสี่ยงภัยแล้งระยะยาว

การคาดการณ์สภาพภูมิอากาศก่อนหน้านี้ระบุว่า หากไม่มีมาตรการลดการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศภายใต้เส้นทางการปล่อยก๊าซเรือนกระจกระดับสูง พื้นที่ปลูกข้าวสาลีในปัจจุบันมากถึง 60% อาจเผชิญเหตุการณ์ขาดแคลนน้ำรุนแรงพร้อมกันภายในปลายศตวรรษนี้ เทียบกับประมาณ 15% ในปัจจุบัน 5

การรักษาเสถียรภาพภูมิอากาศให้สอดคล้องกับเป้าหมายความตกลงปารีสจะช่วยลดความเสี่ยงดังกล่าวได้อย่างมาก แต่ไม่สามารถกำจัดความเสี่ยงให้หมดไป ผลกระทบที่คาดการณ์ไว้ยังคงสูงกว่าสภาพปัจจุบัน

ทั้งนี้ ตัวเลข 60% หมายถึงสัดส่วนพื้นที่เกษตรที่อาจเผชิญภาวะขาดแคลนน้ำรุนแรงพร้อมกัน ไม่ได้หมายความว่าผลผลิตข้าวสาลีจะสูญหาย 60% อย่างแน่นอน ผลลัพธ์จริงยังขึ้นอยู่กับพันธุ์พืช ระบบชลประทาน การจัดการฟาร์ม การปรับตัวของเกษตรกร การค้า และความสามารถในการย้ายแหล่งผลิต

แรงกดดันในตลาดจากภัยแล้งและทะเลดำ

ภัยแล้งจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นเพียงหนึ่งในแรงกดดันต่อตลาดข้าวสาลี ความขัดแย้งและปัญหาโลจิสติกส์ก็สามารถทำให้เกิดภาวะอุปทานตึงตัวได้ แม้สภาพการเก็บเกี่ยวจะไม่ใช่ปัญหาหลักก็ตาม

รายงานที่ถูกอ้างถึงระบุว่า การโจมตีโครงสร้างพื้นฐานขนส่งธัญพืชในทะเลดำเมื่อไม่นานมานี้ทำให้การขนส่งสะดุด เพิ่มความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางอาหารสำหรับประเทศผู้นำเข้ารายใหญ่ และดันสัญญาซื้อขายล่วงหน้าข้าวสาลีอ้างอิงในตลาดชิคาโกเพิ่มขึ้นมากกว่า 17% นับตั้งแต่ต้นเดือนกรกฎาคม

เมื่อภัยแล้งทำให้อุปทานลดลงพร้อมกับที่ท่าเรือหรือเส้นทางเดินเรือเสียหาย ความเสี่ยงจะรุนแรงกว่าการเกิดเหตุการณ์ใดเหตุการณ์หนึ่งเพียงลำพัง เพราะผู้นำเข้ามีทางเลือกในการจัดหาข้าวสาลีน้อยลง และราคาสามารถตอบสนองด้วยความผันผวนที่รุนแรงกว่าเดิม

ภัยแล้งไม่ใช่ปัญหาท้องถิ่น แต่เป็นโจทย์ความมั่นคงทางอาหารโลก

บทเรียนสำคัญจากงานศึกษาคือ ไม่ควรมองภัยแล้งในพื้นที่ปลูกข้าวสาลีเป็นเพียงเหตุฉุกเฉินทางการเกษตรของแต่ละท้องถิ่น การสูญเสียผลผลิตที่เกิดขึ้นพร้อมกันในหลายประเทศสามารถแพร่กระจายผ่านการค้า สต็อกสินค้า เครือข่ายขนส่ง และราคาที่ผู้บริโภคต้องจ่าย

การลดความเสี่ยงจึงต้องเดินหน้าสองด้านควบคู่กัน ได้แก่ การลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกเพื่อชะลอการเพิ่มขึ้นของภาวะขาดแคลนน้ำ และการเตรียมรับมือกับความเสียหายจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ทั้งหมด

การผลิตที่ยืดหยุ่นขึ้น เส้นทางการค้าที่เชื่อถือได้ สต็อกอาหารที่เพียงพอ และความช่วยเหลือสำหรับประเทศที่พึ่งพาการนำเข้า ล้วนช่วยลดผลกระทบจากภัยแล้งที่เกิดพร้อมกันหลายภูมิภาคได้ หลักฐานที่มีจึงสนับสนุนให้รัฐบาลและองค์กรระหว่างประเทศมองเรื่องนี้เป็นส่วนหนึ่งของนโยบายเสถียรภาพตลาดและความมั่นคงทางอาหาร ไม่ใช่เพียงมาตรการปรับตัวระดับฟาร์มเท่านั้น 35