Neom ถอยทัพครั้งใหญ่: เหตุใดซาอุดีอาระเบียจึงพักโครงการ The Line

รายงานสืบสวนของ The Wall Street Journal นำเสนอภาพ Neom ในฐานะโครงการที่กำลัง “ถอยทัพ” ไม่ใช่เมืองแห่งอนาคตที่เพียงปรับแบบเล็กน้อย ซาอุดีอาระเบียมีรายงานว่าใช้เงินไปแล้วกว่า 5 หมื่นล้านดอลลาร์ ขณะที่การก่อสร้างองค์ประกอบสำคัญหลายส่วนหยุดชะงักหรือลดระดับลง และรัฐบาลยังต้องเตรียมงบประมาณอีกหลายพันล้านดอลลาร์เพื่อถอนตัวจากพันธสัญญาที่มีอยู่

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่อีกต่อไปว่า Neom จะสร้างได้ตรงตามภาพที่เปิดตัวไว้หรือไม่ แต่คือส่วนใดจะยังเดินหน้าต่อ ส่วนใดจะถูกลดขนาดหรือออกแบบใหม่ และโครงสร้างขนาดใหญ่ที่สร้างค้างอยู่กลางทะเลทรายจะมีชะตาอย่างไร

การถอยครั้งนี้ใหญ่แค่ไหน

Neom เปิดตัวภายใต้การผลักดันของมกุฎราชกุมารโมฮัมเหม็ด บิน ซัลมาน ในฐานะโครงการเรือธงของแผน Vision 2030 ซึ่งมุ่งกระจายเศรษฐกิจซาอุดีอาระเบียให้พึ่งพาน้ำมันน้อยลง เดิมโครงการนี้ถูกนำเสนอในฐานะการพัฒนามูลค่าประมาณ 5 แสนล้านดอลลาร์ โดยมี กองทุนเพื่อการลงทุนสาธารณะ หรือ PIF (Public Investment Fund) เป็นแหล่งเงินทุนหลัก

องค์ประกอบที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือ The Line เมืองแนวยาวที่มีผนังกระจกสะท้อนแสง ยาว 170 กิโลเมตร ขณะนี้มีรายงานว่าการก่อสร้างถูกพักไว้จนถึงอย่างน้อยปี 2030

ส่วน Trojena รีสอร์ตบนภูเขาภายใน Neom ก็ล่าช้ากว่ากำหนดเช่นกัน ซาอุดีอาระเบียเลื่อนการแข่งขันกีฬาเอเชียนฤดูหนาวปี 2029 ซึ่งเดิมตั้งใจจัดขึ้นที่โครงการนี้ ส่งผลให้กรอบเวลาของ Neom ตามแผนเดิมสั่นคลอนมากขึ้น

เหตุใดงบถอนสัญญา 1.6 หมื่นล้านดอลลาร์จึงสำคัญ

งบประมาณ Neom ระหว่างปี 2026–2030 มีรายงานว่ารวมเงินประมาณ 6 หมื่นล้านริยาล หรือราว 1.6 หมื่นล้านดอลลาร์ สำหรับค่าใช้จ่ายในการยุติสัญญาและถอนตัวจากข้อตกลงกับผู้รับเหมา ตัวเลขดังกล่าวมาจากรายงานที่อ้างบุคคลซึ่งคุ้นเคยกับงบประมาณของโครงการ

ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายความว่า Neom ถูกยกเลิกอย่างเป็นทางการทั้งหมด แต่สะท้อนว่าการลดขนาดโครงการหรือการเจรจายุติพันธสัญญาบางส่วนจะเป็นภาระทางการเงินครั้งใหญ่ สัญญาก่อสร้างระยะยาวอาจมีค่าปรับและข้อผูกพันอื่น ๆ ดังนั้นการหยุดงานจึงไม่ได้แปลว่าค่าใช้จ่ายจะหยุดลงทันที

สถานการณ์จึงกลายเป็นโจทย์ทางการเงินที่ไม่ปกติ: ซาอุดีอาระเบียต้องจ่ายเงินจำนวนมากเพื่อลดภาระผูกพันของโครงการ ขณะเดียวกันก็ยังต้องรับต้นทุนของงานที่สร้างเสร็จไปแล้วหรือถูกทิ้งไว้กลางคัน

ปัญหาทางวิศวกรรมซ่อนอยู่ในแนวคิดของ The Line ตั้งแต่แรก

อุปสรรคไม่ได้มีแค่เรื่องการบริหารจัดการ รูปแบบของ The Line เองรวมความท้าทายระดับเมืองทั้งเมืองไว้ในโครงสร้างต่อเนื่องขนาดมหึมาและยาวเป็นพิเศษ

โครงการลักษณะนี้ต้องประสานงานงานขุดเจาะ ฐานราก การเคลื่อนตัวของโครงสร้าง ระบบสาธารณูปโภค การเดินทาง น้ำ ระบบทำความเย็น โลจิสติกส์ระหว่างก่อสร้าง ตลอดจนการบำรุงรักษาระยะยาว บนภูมิประเทศทะเลทรายที่มีข้อจำกัดด้านสภาพแวดล้อม ผนังกระจกเงาและความยาวสุดขั้วยังเพิ่มความต้องการด้านการออกแบบและการก่อสร้างเข้าไปอีก

ปัญหาเหล่านี้ไม่ได้แยกขาดจากกัน การแก้ปัญหาหนึ่งอาจทำให้อีกปัญหาหนักขึ้น เช่น ฐานรากที่ลึกหรือขยายมากขึ้นย่อมเพิ่มปริมาณงานขุด โครงสร้างที่ยาวขึ้นทำให้ระบบสาธารณูปโภคและการขนส่งซับซ้อนขึ้น ขณะที่ระบบที่ออกแบบมาเพื่อสร้างสภาพแวดล้อมแบบปิดหรือควบคุมได้ในภูมิอากาศร้อน ก็ย่อมเพิ่มความต้องการพลังงานและงานบำรุงรักษา

ท้ายที่สุด ความทะเยอทะยานทางกายภาพของโครงการแปรเปลี่ยนเป็นความซับซ้อนและต้นทุนที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง The Wall Street Journal อธิบายภาพรวมว่า ต้นทุนที่สูงผิดปกติกำลังปะทะเข้ากับความเป็นจริงทางการเงิน

เมื่อความเสี่ยงทางเทคนิคกลายเป็นการถอยเชิงยุทธศาสตร์

Neom ต้องแข่งขันแย่งเงินทุนกับโครงการสำคัญอื่น ๆ ของซาอุดีอาระเบีย ในช่วงที่ต้นทุนและความเสี่ยงด้านการส่งมอบควบคุมได้ยากขึ้น งบประมาณพาดหัวเดิมจึงไม่อาจรับประกันว่าองค์ประกอบที่ทะเยอทะยานที่สุดจะยังคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ เมื่อแบบก่อสร้าง สัญญา และกำหนดการพัฒนาไปเรื่อย ๆ

รายงานต่าง ๆ ชี้ให้เห็นการเปลี่ยนยุทธศาสตร์ในวงกว้างขึ้น แทนที่จะเดินหน้าโครงการทุกส่วนด้วยขนาดและความเร็วตามที่ประกาศไว้ ซาอุดีอาระเบียกำลังประเมินใหม่ว่าสินทรัพย์ใดสมควรได้รับเงินลงทุนต่อ โดยให้ความสำคัญกับกลุ่มโครงการที่มีขนาดเล็กลงหรือเลือกลงทุนเฉพาะส่วนมากขึ้น

ความแตกต่างนี้สำคัญ เพราะ “ล่าช้า” หมายถึงโครงการเดิมยังคงอยู่ เพียงเดินไม่ทันกำหนด แต่การก่อสร้างที่ถูกพัก สัญญาที่ถูกยกเลิกหรือปรับแก้ หมุดหมายที่ถูกเลื่อน และการตั้งงบถอนสัญญาโดยเฉพาะ ล้วนชี้ไปที่การปรับขอบเขตโครงการในระดับที่ใหญ่กว่าความล่าช้าทั่วไป

โครงสร้างที่สร้างค้างไว้จะเป็นอย่างไรต่อ

ชะตาของโครงสร้างที่สร้างไม่เสร็จยังไม่ชัดเจน รายงานที่มีอยู่กล่าวถึงสัญญาซึ่งถูกยกเลิก พัก หรือปรับแก้ ขณะที่คำแถลงจากทางการบางครั้งไม่ได้เรียกการเปลี่ยนแปลงเหล่านั้นว่าเป็นการยกเลิกโดยตรง นอกจากนี้ Neom รัฐบาลซาอุดีอาระเบีย และ PIF ก็ไม่ได้ให้คำตอบอย่างมีสาระต่อคำถามเกี่ยวกับสถานะโดยรวมของโครงการ ตามรายงานที่สรุปจากการสืบสวนดังกล่าว

ผลลัพธ์ที่เป็นไปได้ของงานที่ก่อสร้างไปบางส่วนมีหลายทาง ได้แก่

• บางส่วนอาจสร้างต่อให้เสร็จในรูปแบบที่เล็กลงหรือออกแบบใหม่
• บางส่วนอาจถูกนำไปใช้กับโครงการระดับภูมิภาค อุตสาหกรรม หรือโครงสร้างพื้นฐานประเภทอื่น
• บางส่วนอาจถูกพักไว้ชั่วคราวระหว่างที่ทางการซาอุดีอาระเบียประเมินความคุ้มค่าใหม่
• บางส่วนอาจค้างอยู่ หากต้นทุนการก่อสร้างต่อสูงกว่ามูลค่าของสินทรัพย์เมื่อสร้างเสร็จ

ขณะนี้ยังไม่มีตารางเวลาสาธารณะที่ครอบคลุมและระบุชัดว่าโครงสร้างสำคัญแต่ละส่วนจะถูกสร้างต่อ พักไว้ ดัดแปลง หรือรื้อถอนเมื่อใด ดังนั้นจึงเร็วเกินไปที่จะบอกว่า Neom ทุกส่วนถูกทิ้งถาวร แต่ก็ไม่ถูกต้องเช่นกันหากจะนำเสนอพิมพ์เขียวเมืองขนาดมหึมาแบบเดิมราวกับว่ายังเดินหน้าตามปกติ

อนาคตของ Neom อาจไม่ใช่ “เมืองเดียว” อีกต่อไป

ชื่อ “Neom” อาจยังคงอยู่ในฐานะกรอบการลงทุนและการพัฒนาภูมิภาค แม้ว่าวิสัยทัศน์เดิมจะไม่ถูกเดินหน้าต่อในฐานะมหานครแบบบูรณาการโครงการเดียว คำถามระยะใกล้ที่เป็นจริงมากกว่าคือ องค์ประกอบแต่ละส่วนจะสามารถดำเนินงานในฐานะโครงการที่มีเหตุผลทางธุรกิจได้หรือไม่ โดยไม่ต้องพึ่งการสร้าง The Line ให้เสร็จตามรูปแบบเดิม

หลักฐานที่มีอยู่ในขณะนี้สนับสนุนข้อสรุปอย่างระมัดระวังว่า Neom ไม่ได้แค่ “สร้างช้าลง” แต่ขนาด ลำดับการพัฒนา และกำหนดเวลาเดิมถูกเลื่อนออกไปอย่างมีนัยสำคัญ ขณะที่ซาอุดีอาระเบียต้องรับต้นทุนจำนวนมากเพื่อคลายภาระผูกพันและจัดสรรทรัพยากรใหม่

การถอยของ Neom สะท้อนบทเรียนที่พบซ้ำในโครงการเมกะโปรเจกต์ทั่วโลก: วิสัยทัศน์อาจดึงดูดเงินลงทุนและความสนใจจากนานาชาติได้ แต่ท้ายที่สุด ข้อจำกัดทางกายภาพ ภาระตามสัญญา ค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน และการแข่งขันแย่งเงินทุน จะเป็นตัวตัดสินว่าอะไรสร้างได้จริง