ภารกิจ IL-76 ของรัสเซียในเซอร์เบียสะท้อนช่องว่างกำลังรับมือไฟป่าของยุโรป

เซอร์เบียตัดสินใจขอความช่วยเหลือจากรัสเซียในช่วงที่ไฟป่ารุนแรงขึ้น โดยกระทรวงมหาดไทยเซอร์เบียระบุว่า ไม่มีเครื่องบินดับไฟของสหภาพยุโรปที่มีขีดความสามารถเพียงพอพร้อมใช้งาน ขณะที่ไฟป่าหลายพื้นที่กำลังกดดันทรัพยากรฉุกเฉินทั่วภูมิภาคยุโรป

รัสเซียจึงส่งเครื่องบิน Il-76 ของกระทรวงสถานการณ์ฉุกเฉินไปยังเมืองนิช (Niš) เพื่อเข้าร่วมปฏิบัติการดับไฟในเขตอนุรักษ์ธรรมชาติเดลิบลัตสกา เปชเชรา (Deliblatska Peščara) ซึ่งเกิดไฟไหม้ต่อเนื่องมาหลายสัปดาห์

ภารกิจนี้มีความโดดเด่นทางการเมืองไม่น้อยไปกว่าความสำคัญด้านปฏิบัติการ เครื่องบินลำดังกล่าวบินผ่านน่านฟ้าบัลแกเรียระหว่างทางไปเซอร์เบีย และรัสเซียระบุว่าการส่งเครื่องบินครั้งนี้เกิดขึ้นตามคำสั่งของประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน แต่ในแง่การปฏิบัติ สิ่งที่เกิดขึ้นสะท้อนปัญหาที่ตรงไปตรงมากว่า นั่นคือ เมื่อหลายประเทศต้องการใช้เครื่องบินดับไฟขนาดใหญ่ในเวลาเดียวกัน เครื่องบินที่มีอยู่ก็อาจไม่เพียงพอ

เครื่องบินรัสเซียเดินทางถึงเซอร์เบียได้อย่างไร

เซอร์เบียไม่ได้เป็นสมาชิกสหภาพยุโรป แต่สามารถขอความช่วยเหลือฉุกเฉินผ่านกลไกคุ้มครองพลเรือนของสหภาพยุโรป หรือ EU Civil Protection Mechanism ได้ อย่างไรก็ตาม กระทรวงมหาดไทยเซอร์เบียกล่าวว่า จำเป็นต้องหันไปขอความช่วยเหลือจากรัสเซีย เพราะไม่มีเครื่องบินของสหภาพยุโรปที่เหมาะสมพร้อมใช้งานในช่วงที่ไฟป่ากำลังทำให้ทรัพยากรทั่วทวีปตึงตัว

เครื่องบินรัสเซียลงจอดที่สนามบินเมืองนิชในช่วงเย็นของวันที่ 19 สิงหาคม 2026 จากนั้นจึงเตรียมเข้าปฏิบัติการในพื้นที่เดลิบลัตสกา เปชเชรา ซึ่งอยู่ห่างจากนิชราว 180 กิโลเมตร เจ้าหน้าที่เซอร์เบียระบุว่า เครื่องบินจะทำงานประสานกับหน่วยเฮลิคอปเตอร์ของกระทรวงมหาดไทย

เส้นทางบินกลายเป็นประเด็นทางการทูตแยกต่างหาก เนื่องจากเครื่องบินต้องผ่านบัลแกเรีย ซึ่งเป็นทั้งสมาชิกสหภาพยุโรปและองค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ (NATO) ท่ามกลางข้อจำกัดด้านการบินของรัสเซีย บัลแกเรียระบุว่าได้อนุญาตเที่ยวบินดังกล่าวหลังเซอร์เบียยื่นคำร้องอย่างเป็นทางการ และจัดให้เป็นเที่ยวบินเพื่อมนุษยธรรมสำหรับการรับมือภัยพิบัติและเหตุฉุกเฉิน

ดังนั้น การเดินทางครั้งนี้เป็นการอนุญาตให้บินผ่านเป็นกรณีเฉพาะ ไม่ใช่หลักฐานว่ามาตรการคว่ำบาตรถูกยกเลิกในวงกว้าง หรือน่านฟ้ายุโรปกลับมาเปิดรับเครื่องบินรัสเซียตามปกติ รายงานระบุว่าเครื่องบินอยู่ในน่านฟ้าบัลแกเรียประมาณ 50 นาที ตั้งแต่เวลา 20.14 น. ถึง 21.05 น. ของวันที่ 19 สิงหาคม ก่อนลงจอดที่เมืองนิช

ไฟป่าในเซอร์เบียรุนแรงเพียงใด

จุดที่น่าเป็นห่วงที่สุดอยู่ที่เดลิบลัตสกา เปชเชรา เขตธรรมชาติคุ้มครองทางตะวันออกเฉียงเหนือของกรุงเบลเกรด ไฟเริ่มขึ้นเมื่อวันที่ 5 สิงหาคม และเจ้าหน้าที่ระบุว่าพื้นที่ได้รับผลกระทบอย่างน้อย 700 เฮกตาร์ภายในวันที่ 7 สิงหาคม ไฟลุกลามท่ามกลางอากาศร้อนจัด ภัยแล้งยาวนาน และลมแรง ขณะเดียวกันก็มีไฟป่าเกิดขึ้นในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ

เมื่อไฟยังคงลุกลาม ตัวเลขประเมินความเสียหายก็เพิ่มขึ้น รายงานท้องถิ่นฉบับหนึ่งระบุว่าพื้นที่ได้รับผลกระทบราว 3,065 เฮกตาร์ และยังต้องเฝ้าระวังจุดความร้อนขนาดใหญ่ 3 จุดกับจุดขนาดเล็กอีก 2 จุด ขณะที่รายงานของหน่วยงานฉุกเฉินเซอร์เบียระบุว่าภายในวันที่ 19 สิงหาคม พื้นที่ได้รับผลกระทบมากกว่า 3,500 เฮกตาร์ ตัวเลขที่ไม่ตรงกันทั้งหมดนี้เกิดขึ้นเพราะไฟยังไม่สงบ และยังไม่มีการประเมินความเสียหายขั้นสุดท้าย

วิกฤตครั้งนี้ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเขตอนุรักษ์แห่งเดียว ทางการเซอร์เบียรายงานว่ามีไฟในพื้นที่โล่งเกิดขึ้นหลายจุดทั่วประเทศ และมีชายคนหนึ่งเสียชีวิตจากเหตุไฟไหม้ใกล้เมืองสเมเดเรโว ตามรายงานที่อ้างข้อมูลจากหน่วยงานฉุกเฉินและสถานีโทรทัศน์สาธารณะ RTS ของเซอร์เบีย

แม้ไฟในเดลิบลัตสกา เปชเชราจะมีขนาดใหญ่ แต่รายงานระบุว่าเจ้าหน้าที่สามารถป้องกันบ้านเรือนที่อยู่ในแนวเสี่ยงได้ และมีการอพยพผู้คนจากหมู่บ้านเล็ก ๆ แห่งหนึ่งใกล้เขตอนุรักษ์ หลังลมแรงพัดเปลวไฟมุ่งหน้าเข้าหาบ้านเรือน

Il-76 มีศักยภาพแค่ไหน

หลายรายงานเรียกเครื่องบินลำนี้ว่า IL-76P ซึ่งเป็นเครื่องบินบรรทุกน้ำสำหรับดับไฟป่า อย่างไรก็ตาม รายงานจากบัลแกเรียระบุรุ่นเป็น IL-76TD ทำให้เกิดความแตกต่างด้านการเรียกชื่อรุ่นในข้อมูลที่เผยแพร่ สิ่งที่สอดคล้องกันคือ เครื่องบินดังกล่าวเป็นเครื่องบินลำเลียง Il-76 ที่ติดตั้งระบบปล่อยน้ำเฉพาะสำหรับภารกิจดับไฟ

เจ้าหน้าที่ฉุกเฉินรัสเซียระบุว่า เครื่องบินสามารถปล่อยน้ำได้มากถึง 42 ตันต่อการบินผ่านหนึ่งครั้ง ครอบคลุมพื้นที่กว้างสูงสุดประมาณ 700 x 65 เมตร และกระทรวงฯ รายงานว่าการทิ้งน้ำครั้งแรกเหนือเดลิบลัตสกา เปชเชราใช้น้ำ 42 ตัน

ความสามารถดังกล่าวทำให้ Il-76 เป็นเครื่องบินทิ้งน้ำขนาดใหญ่ที่ปฏิบัติการจากภาคพื้นดิน แตกต่างจากเครื่องบินสะเทินน้ำสะเทินบกที่ตักน้ำจากทะเลสาบหรือทะเลโดยตรง จุดแข็งของมันคือการขนปริมาณน้ำจำนวนมากไปทิ้งลงบนแนวไฟที่กำลังลุกไหม้ เพื่อเสริมการทำงานของเจ้าหน้าที่ภาคพื้นดิน เฮลิคอปเตอร์ และอุปกรณ์ฉุกเฉินอื่น ๆ

การทิ้งน้ำครั้งแรกแสดงให้เห็นบทบาทที่เครื่องบินถูกส่งมาเพื่อทำหน้าที่ แต่ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่า ภารกิจดังกล่าวเปลี่ยนทิศทางของไฟป่าโดยรวมมากเพียงใด เพราะในเวลานั้นเขตอนุรักษ์ยังมีจุดความร้อนที่กำลังลุกไหม้ และเจ้าหน้าที่ระบุว่าความเสียหายทางนิเวศวิทยาจะประเมินได้ชัดเจนก็ต่อเมื่อไฟดับสนิทแล้ว

บทบาทของปูตินถูกกล่าวถึงอย่างไร

กระทรวงสถานการณ์ฉุกเฉินของรัสเซียระบุว่า การส่ง Il-76 ไปเซอร์เบียเกิดขึ้น “ตามคำสั่ง” หรือ “ตามคำแนะนำ” ของประธานาธิบดีวลาดิเมียร์ ปูติน สื่อทางการรัสเซียและรายงานอื่น ๆ เผยแพร่ข้อมูลดังกล่าวซ้ำ พร้อมระบุว่าคำร้องขอความช่วยเหลือมาจากฝ่ายเซอร์เบียโดยตรง

ถ้อยคำนี้รองรับได้ว่าเป็นคำอธิบายอย่างเป็นทางการของรัสเซียเกี่ยวกับขั้นตอนการอนุมัติภารกิจ แต่ไม่ได้เป็นหลักฐานอิสระที่ยืนยันว่าปูตินมีส่วนร่วมโดยตรงในการวางแผนเที่ยวบิน การเลือกเครื่องบิน หรือการควบคุมปฏิบัติการดับไฟ รายละเอียดภาคสนามอยู่ภายใต้การดำเนินงานของกระทรวงสถานการณ์ฉุกเฉินรัสเซียและทีมงานที่เดินทางไปเซอร์เบีย

สิ่งที่ภารกิจนี้บอกเกี่ยวกับเซอร์เบียและยุโรป

การส่งเครื่องบินครั้งนี้สะท้อนแนวทางถ่วงดุลอย่าง прагматิกของเซอร์เบียระหว่างรัสเซียกับสหภาพยุโรป เบลเกรดมีช่องทางขอความช่วยเหลือฉุกเฉินจากสหภาพยุโรป แต่เมื่อประเมินว่าไม่มีเครื่องบินที่มีขีดความสามารถตามต้องการพร้อมใช้งาน ก็เลือกตอบรับความช่วยเหลือจากรัสเซียแทน

ในด้านการเมือง การตัดสินใจนี้ทำให้รัสเซียมีบทบาทด้านมนุษยธรรมที่มองเห็นได้ชัดในประเทศซึ่งมีความสัมพันธ์ทางการเมืองและวัฒนธรรมกับมอสโกมายาวนาน ขณะเดียวกันก็ทำให้บัลแกเรียตกอยู่ในสถานการณ์ละเอียดอ่อน เพราะเกิดคำถามว่าเหตุใดเซอร์เบียจึงหันไปหารัสเซียแทนสหภาพยุโรป และควรจัดการข้อยกเว้นด้านมนุษยธรรมอย่างไรท่ามกลางความตึงเครียดที่กว้างขึ้น

อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์นี้ไม่ควรถูกตีความว่าเป็นหลักฐานว่ายุโรปไม่มีระบบรับมือไฟป่าเลย ตรงกันข้าม มันแสดงให้เห็นข้อจำกัดของระบบที่ต้องแบ่งปันทรัพยากรในช่วงวิกฤตระดับภูมิภาค เมื่อคลื่นความร้อน ภัยแล้ง และลมแรงทำให้หลายประเทศเผชิญไฟป่าพร้อมกัน เครื่องบินดับไฟอาจถูกส่งไปประจำพื้นที่อื่นจนไม่เหลือขีดความสามารถสำรองสำหรับเหตุฉุกเฉินครั้งใหม่ เหตุการณ์ในเซอร์เบียจึงสะท้อนการขาดแคลนกำลังเสริมที่พร้อมใช้งานทันที มากกว่าจะหมายความว่ายุโรปไม่มีความร่วมมือด้านการรับมือภัยพิบัติ

บทเรียนที่ใหญ่กว่าภารกิจครั้งนี้

ภารกิจ Il-76 ช่วยแก้ปัญหาเฉพาะหน้าให้เซอร์เบีย ด้วยการนำเครื่องบินทิ้งน้ำความจุสูงไปยังแนวไฟที่ทางการระบุว่าไม่สามารถจัดหาเครื่องบินจากยุโรปได้ในเวลานั้น แต่การมาถึงของเครื่องบินยังเผยให้เห็นว่า การรับมือภัยพิบัติสามารถเกี่ยวพันกับมาตรการคว่ำบาตร การอนุญาตใช้น่านฟ้า และการส่งสัญญาณทางการทูตได้พร้อมกัน

สำหรับเซอร์เบีย การคำนวณในทางปฏิบัติค่อนข้างชัดเจน นั่นคือจัดหาขีดความสามารถดับไฟที่มีประสิทธิภาพที่สุดเท่าที่หาได้ ไม่ว่าจะมาจากสหภาพยุโรปหรือรัสเซีย ส่วนยุโรปได้รับการเตือนว่า กลไกความร่วมมือด้านการดับไฟป่าไม่ได้ขึ้นอยู่กับข้อตกลงบนกระดาษเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับว่าในวันที่หลายวิกฤตปะทุขึ้นพร้อมกัน จะมีเครื่องบินพร้อมบินไปถึงพื้นที่ฉุกเฉินจริงหรือไม่