เงินสมทบ “โดยสมัครใจ” ของธุรกิจรัสเซียพุ่งเกิน 383,000 ล้านรูเบิล สะท้อนแรงกดดันจากเครมลิน

ก่อนการพบปะในเดือนมีนาคม เงินจากองค์กรนอกภาครัฐในหมวดดังกล่าวมีเพียง 15.6 พันล้านรูเบิล แต่หลังจากนั้นยอดโอนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว สะท้อนว่าการระดมเงินไม่ได้เป็นเพียงแนวโน้มการกุศลทั่วไปของภาคธุรกิจ

มีประเด็นตัวเลขที่ควรแยกให้ชัดเจนด้วย นั่นคือ 300 พันล้านรูเบิลเป็นเป้าหมายเบื้องต้นของรายได้ประเภทนี้ในงบประมาณปี 2026 ไม่ใช่ประมาณการยอดรวม ณ สิ้นปี เมื่อยอดกลางเดือนสิงหาคมเกินเป้าหมายไปแล้วประมาณ 84 พันล้านรูเบิล ยอดตลอดทั้งปีจึงมีโอกาสสูงกว่านั้นอย่างมาก

“สมัครใจ” ในระบบที่อำนาจไม่สมดุล

ในทางกฎหมาย เงินเหล่านี้อาจถูกนำเสนอว่าเป็นการจ่ายโดยสมัครใจ แต่ในทางการเมือง ขนาดและความเร็วของการโอนเงินเป็นหลักฐานที่ชี้ถึงอำนาจต่อรองของรัฐมากกว่าการบริจาคที่เกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติ

สำหรับเจ้าของธุรกิจ การจ่ายเงินอาจเป็นสัญญาณแสดงความจงรักภักดี และอาจช่วยลดความเสี่ยงทางการเมืองหรือความเสี่ยงต่อทรัพย์สินของตนเอง ส่วนสำหรับเครมลิน เงินเหล่านี้เป็นบททดสอบว่ากลุ่มคนร่ำรวยจะช่วยรับภาระตามวาระของรัฐหรือไม่ โดยไม่จำเป็นต้องตรากฎหมายภาษีพิเศษอย่างเป็นทางการ

อย่างไรก็ตาม ข้อสรุปดังกล่าวเป็นการอนุมานจากจังหวะเวลาของการจ่ายเงิน รายงานเรื่องการร้องขอจากประธานาธิบดี และลักษณะของเงินโอนที่ไม่ต้องชำระคืน ไม่ได้หมายความว่าการจ่ายทุกก้อนถูกบังคับโดยตรง หรือว่าผู้บริจาคทุกคนมีแรงจูงใจเหมือนกัน

เงินก้อนใหญ่ แต่เล็กเมื่อเทียบกับหลุมงบประมาณ

เมื่อเทียบกับฐานะการคลังของรัสเซีย เงิน 383.69 พันล้านรูเบิลมีความหมายในระดับหนึ่ง แต่ยังห่างไกลจากการแก้ปัญหาการขาดดุลที่กำลังขยายตัว โดยการขาดดุลงบประมาณกลางในช่วงมกราคม–กรกฎาคม 2026 อยู่ที่ 6.455 ล้านล้านรูเบิล คิดเป็น 2.8% ของจีดีพี และสูงกว่าการขาดดุลทั้งปีที่รัฐบาลตั้งเป้าไว้ 3.786 ล้านล้านรูเบิลประมาณ 70.5%

ในช่วงเจ็ดเดือนแรกของปี รัฐบาลมีรายได้ 22.112 ล้านล้านรูเบิล เพิ่มขึ้น 8.8% จากปีก่อน แต่รายจ่ายสูงถึง 28.567 ล้านล้านรูเบิล เพิ่มขึ้น 14.5% ตัวเลขนี้ชี้ว่าปัญหาหลักไม่ได้อยู่ที่รายได้อ่อนแอเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการที่รายจ่ายขยายตัวเร็วกว่ารายได้อย่างชัดเจน

เฉพาะเดือนกรกฎาคม งบประมาณกลับมาขาดดุล 724 พันล้านรูเบิล แม้รายได้จากพลังงานจะได้แรงหนุนจากราคาน้ำมันและสถานการณ์ความตึงเครียดรอบช่องแคบฮอร์มุซ ภาพรวมจึงสะท้อนแรงกดดันจากการใช้จ่ายทางทหารและสงครามในยูเครนที่ยังดำเนินต่อไป

มีการประเมินว่าต้นทุนสะสมของสงครามเต็มรูปแบบนับตั้งแต่การรุกรานยูเครนอยู่ใกล้ 50 ล้านล้านรูเบิล แต่ตัวเลขนี้ควรใช้เป็นเพียงประมาณการกว้าง ๆ ไม่ควรนำไปเทียบตรง ๆ กับรายการขาดดุลงบประมาณกลาง เพราะอาจรวมค่าใช้จ่ายด้านกลาโหม ความมั่นคง การยึดครอง การชดเชย และค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องหลายประเภท

รัสเซียใช้ช่องทางใดบ้างเพื่ออุดช่องว่าง

เงินสมทบจากธุรกิจเป็นเพียงหนึ่งในหลายช่องทางที่รัฐบาลรัสเซียใช้ระดมทรัพยากรเพื่อรองรับภาระสงคราม รัฐบาลได้ขึ้นภาษีนิติบุคคลและภาษีมูลค่าเพิ่ม ขณะที่กองทุนความมั่งคั่งแห่งชาติ หรือ National Wealth Fund ซึ่งเป็นกันชนทางการเงินที่สะสมจากรายได้พลังงาน ถูกใช้ไปอย่างต่อเนื่อง

ตามตัวเลขกระทรวงการคลังที่ Reuters อ้าง สินทรัพย์ของกองทุนดังกล่าวลดลงจากมากกว่า 130 พันล้านดอลลาร์ก่อนสงคราม เหลือประมาณ 50 พันล้านดอลลาร์ในช่วงต้นปี 2025

อีกช่องทางคือการยึดหรือโอนทรัพย์สินเอกชนให้รัฐ ข้อมูลการรวบรวมชุดหนึ่งระบุว่า อัยการรัสเซียยื่นคำร้องขอยึดทรัพย์สินมูลค่าประมาณ 60 พันล้านดอลลาร์ระหว่างต้นปี 2022 ถึงปลายปี 2025 มาตรการเหล่านี้ไม่เพียงช่วยเพิ่มทรัพยากรให้รัฐ แต่ยังเพิ่มแรงกดดันต่อเจ้าของธุรกิจและผู้ถือครองทุนเอกชนโดยรวม

สิ่งที่เงิน 383.69 พันล้านรูเบิลบอกเรา

ในเชิงการเงิน เงินก้อนนี้ไม่ใหญ่พอจะปิดช่องว่างหลายล้านล้านรูเบิลของรัฐบาลกลางได้ แต่ในเชิงสถาบันและการเมืองกลับมีนัยสำคัญกว่า เพราะแสดงให้เห็นว่าเครมลินกำลังขยับจากการพึ่งพารายได้ตามระบบปกติ ไปสู่การเรียกร้องทรัพย์สินจากภาคเอกชนโดยตรงมากขึ้น

การเก็บเงินจากธุรกิจ การขึ้นภาษี การใช้เงินสำรอง การกู้ยืมภายในประเทศ และการยึดทรัพย์สิน ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์เดียวกัน นั่นคือการกระจายต้นทุนสงครามออกไปนอกงบประมาณปกติ พร้อมกำหนดให้กลุ่มทุนแสดงออกอย่างเปิดเผยว่าพร้อมสนับสนุนลำดับความสำคัญของรัฐ

ดังนั้น “การบริจาคโดยสมัครใจ” จึงอาจมีมูลค่าทางการคลังเพียงเล็กน้อยเมื่อเทียบกับขนาดของปัญหา แต่มีมูลค่าทางการเมืองสูง เป็นเครื่องชี้ว่าเครมลินยังสามารถระดมความมั่งคั่งของชนชั้นนำได้ และเจ้าของธุรกิจรายใหญ่ยังต้องคำนึงถึงความภักดีต่อรัฐควบคู่ไปกับผลประกอบการของตนเอง