Vitol ใช้วิกฤตน้ำมันสร้างอำนาจต่อรองอย่างไร ตั้งแต่แอฟริกาถึงดาต้าเซ็นเตอร์ AI

จากวิกฤตเส้นทางเดินเรือสู่ผู้จัดหาพลังงานรายเดียว

Vitol Group บริษัทซื้อขายพลังงานรายใหญ่ของโลก ดูเหมือนจะเปลี่ยนวิกฤตอุปทานให้กลายเป็นอำนาจต่อรองทางธุรกิจและนโยบายที่มากขึ้น รัฐบาลในแอฟริกาซึ่งต้องการหลักประกันว่าจะมีน้ำมันใช้ท่ามกลางความปั่นป่วนในตะวันออกกลาง ได้หันมาใช้ข้อตกลงผู้จัดหารายเดียวหรือการนำเข้าแบบผูกขาดกับ Vitol ในหลายประเทศ

Bloomberg รายงานว่า แทนซาเนียยกเลิกการประมูลซื้อน้ำมันรายเดือนตามปกติ และพึ่งพาบริษัทเดียวเพื่อรักษาความมั่นคงของอุปทาน นั่นคือ Vitol โดยรูปแบบดังกล่าวทำให้บริษัทมีสถานะเป็นผู้จัดหารายสำคัญในแอฟริกาตะวันออกและตอนใต้

อย่างไรก็ตาม หลักฐานสาธารณะที่มีอยู่ยังไม่แสดงรายละเอียดของสัญญาทั้งหมดอย่างเท่าเทียมกัน การระบุว่าเกี่ยวข้องอย่างน้อย 5 ประเทศ ซึ่งได้แก่ แทนซาเนีย โมซัมบิก นามิเบีย แซมเบีย และยูกันดา จึงควรเข้าใจว่าเป็นการประเมินตามรายงานข่าว ไม่ใช่การยืนยันว่าทั้ง 5 ประเทศทำสัญญาผูกขาดในรูปแบบเดียวกัน

แซมเบีย: ปิดระบบเปิด ใช้ท่อส่งกับ Vitol รายเดียว

ในเดือนเมษายน รัฐบาลแซมเบียระงับระบบเปิดให้ผู้ค้าน้ำมันหลายรายเข้าถึงท่อส่งที่เชื่อมพื้นที่เหมืองทองแดงของประเทศกับท่าเรือดาร์เอสซาลามในแทนซาเนีย จากนั้น Vitol ได้สิทธิ์ใช้ท่อส่งดังกล่าวแต่เพียงรายเดียวเพื่อจัดหาดีเซลจนถึงเดือนกันยายน ภายใต้ข้อตกลงฉุกเฉินที่รัฐบาลให้เหตุผลว่าเป็นการสร้างความมั่นคงด้านอุปทาน

กองทุนการเงินระหว่างประเทศ หรือ IMF มีรายงานว่าเรียกร้องให้ทางการยุติข้อตกลงนี้

ประเด็นสำคัญคือการแลกเปลี่ยนระหว่าง “ความมั่นคงในภาวะฉุกเฉิน” กับ “การแข่งขันในตลาด” การให้ Vitol เป็นผู้ใช้ท่อส่งรายเดียวอาจช่วยลดความเสี่ยงขาดแคลนในประเทศที่ต้องพึ่งดีเซลสำหรับเหมือง การขนส่งทางถนน และกิจกรรมทางเศรษฐกิจ แต่ก็มีต้นทุนเชิงนโยบาย ได้แก่

• ลดโอกาสที่ผู้นำเข้ารายอื่นจะแข่งขันด้านราคาและเงื่อนไข
• บั่นทอนหลักการเข้าถึงโครงสร้างพื้นฐานแบบเปิด
• เพิ่มความเสี่ยงด้านความโปร่งใสและการตรวจสอบราคา
• ทำให้ประเทศพึ่งพาผู้จัดหารายเดียว หากเกิดปัญหาด้านการส่งมอบหรือความต่อเนื่องของอุปทาน

นามิเบีย: ดีล 3 เดือนที่ทำให้ Vitol เป็นผู้จัดหารายเดียว

นามิเบียกำหนดให้ Vitol เป็นผู้จัดหาเชื้อเพลิงรายเดียวตั้งแต่เดือนกรกฎาคมถึงกันยายน 2026 โดยรัฐบาลระบุว่าเป็นมาตรการฉุกเฉินเพื่อรับมือกับปัญหาอุปทาน

ในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน รัฐมนตรีพลังงาน Modestus Amutse ได้ยกเลิกข้อจำกัดที่เคยห้าม Nasan Energies ซื้อเชื้อเพลิงจาก Vitol เป็นเวลา 5 ปี ข้อจำกัดดังกล่าวเป็นเงื่อนไขของคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า หลัง Nasan เข้าซื้อสถานีบริการน้ำมันแบรนด์ Engen และ Shell จำนวน 52 แห่งจาก Vivo Energy ซึ่งเป็นธุรกิจที่ Vitol ถือหุ้นอยู่

การตัดสินใจนี้สะท้อนว่าภาวะฉุกเฉินสามารถทำให้มาตรการคุ้มครองการแข่งขันถูกผ่อนคลายได้อย่างรวดเร็ว ในระยะสั้น การเปิดทางให้ Nasan ซื้อเชื้อเพลิงจาก Vitol อาจช่วยให้การจัดหาทำได้ง่ายขึ้น แต่ในระยะยาวก็เพิ่มข้อกังวลเรื่องการกระจุกตัวในห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่การนำเข้า การค้าส่ง ไปจนถึงเครือข่ายสถานีบริการ

เมื่อผู้จัดหาเชื้อเพลิงมีความเชื่อมโยงกับธุรกิจค้าปลีก การกำกับดูแลจำเป็นต้องพิจารณาว่าผู้ค้าปลีกรายอื่นยังสามารถจัดซื้อจากแหล่งอื่นและแข่งขันด้านราคาได้จริงหรือไม่

ทำไมตลาดแอฟริกาจึงเพิ่มอำนาจให้ Vitol

หลายประเทศในแอฟริกาตะวันออกและตอนใต้พึ่งพาน้ำมันสำเร็จรูปนำเข้าอย่างมาก ความเสี่ยงจากความขัดแย้งในตะวันออกกลางและการหยุดชะงักของการเดินเรือจึงไม่ได้กระทบแค่ราคาน้ำมัน แต่ยังอาจกระทบ “การมีน้ำมันให้ใช้จริง” โดยเฉพาะดีเซลและเบนซิน

สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ หรือ IEA คาดว่าตลาดน้ำมันโลกจะขาดดุล 1.8 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 3 ปี 2026 ซึ่งมากกว่าประมาณการก่อนหน้ามากกว่า 2 เท่า หลังการสู้รบในตะวันออกกลางและปัญหาการขนส่งทางทะเลกระทบการฟื้นตัวของอุปทาน

ในตลาดที่สินค้าขาดแคลน ความสามารถในการหาเที่ยวเรือ จัดสรรสินค้า จัดการคลัง และบริหารเงินทุนจึงมีมูลค่าสูงขึ้น ผู้ค้ารายใหญ่อย่าง Vitol สามารถเสนอความแน่นอนด้านการส่งมอบได้ในช่วงที่ระบบประมูลตามปกติและช่องทางนำเข้าที่แข่งขันกันกำลังเผชิญแรงกดดัน

Vitol ยังมีความเชื่อมโยงกับ Vivo Energy ซึ่งทำตลาดและจัดจำหน่ายเชื้อเพลิงแบรนด์ Shell และ Engen ในหลายประเทศแอฟริกา โดย Vivo Energy ระบุว่าได้รับการสนับสนุนจาก Vitol ในฐานะผู้ถือหุ้น

โครงสร้างนี้เปิดทางให้ Vitol มีบทบาทตั้งแต่การจัดหาสินค้าระหว่างประเทศ การกระจายสินค้าขายส่ง ไปจนถึงลูกค้าธุรกิจและสถานีบริการ อย่างไรก็ดี ไม่ได้หมายความว่าสถานี Engen หรือ Vivo Energy ทุกแห่งจะอยู่ภายใต้ข้อตกลงผูกขาดระดับประเทศทั้งหมด แต่เครือข่ายปลายน้ำดังกล่าวทำให้บทบาทของ Vitol ในการควบคุมสินค้าและส่งต่อไปยังผู้บริโภคมีความสำคัญมากขึ้น

จากน้ำมันสู่ “ที่ดินพร้อมพลังงาน” สำหรับ AI

การขยายอำนาจของ Vitol ไม่ได้จำกัดอยู่ที่เชื้อเพลิงในแอฟริกา ในสหรัฐฯ บริษัท VC Renewables ซึ่งเป็นธุรกิจของ Vitol เข้าซื้อแคมปัสดาต้าเซ็นเตอร์ขนาด 600 เมกะวัตต์จาก Meridian Gridworks ในรัฐเซาท์แคโรไลนา โดย Meridian จะยังทำหน้าที่พัฒนาโครงการต่อ ขณะที่ Vitol และ VC Renewables จะช่วยพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานและระบบกักเก็บไฟฟ้า

ดีลนี้ถูกมองว่าเป็นหนึ่งในกรณีแรก ๆ ที่บริษัทซื้อขายสินค้าโภคภัณฑ์รายใหญ่ก้าวเข้าสู่โครงสร้างพื้นฐานด้านปัญญาประดิษฐ์อย่างชัดเจน

Vitol เรียกแนวคิดนี้ว่า “powered land” หรือพื้นที่ที่ไม่ได้มีเพียงที่ดินสำหรับสร้างดาต้าเซ็นเตอร์ แต่เตรียมระบบพลังงานไว้รองรับด้วย โมเดลนี้ผสานแหล่งพลังงานหลายประเภท ได้แก่

• ก๊าซธรรมชาติ
• พลังงานแสงอาทิตย์
• ระบบกักเก็บพลังงานด้วยแบตเตอรี่
• เซลล์เชื้อเพลิงและการผลิตไฟฟ้าในพื้นที่

เป้าหมายคือการตอบโจทย์ดาต้าเซ็นเตอร์ที่ต้องใช้ไฟฟ้าปริมาณมากและต้องการความแน่นอนสูง ขณะที่การเชื่อมต่อกับโครงข่ายไฟฟ้าปกติอาจใช้เวลานานหรือมีข้อจำกัด

ในเชิงกลยุทธ์ นี่คือการต่อยอดความเชี่ยวชาญเดิมของ Vitol ในการจัดการอุปทาน โครงสร้างพื้นฐาน และความเสี่ยงด้านราคาและความพร้อมใช้ของพลังงาน จากเดิมที่เน้นโลจิสติกส์ปิโตรเลียม ไปสู่ลูกค้ารายใหญ่ที่ใช้ไฟฟ้าหนักอย่างธุรกิจ AI

แต่โมเดลนี้ก็มีคำถามใหม่ตามมาเช่นกัน ทั้งผลกระทบต่อโครงข่ายไฟฟ้า การพึ่งพาก๊าซธรรมชาติ การปล่อยคาร์บอน การใช้ที่ดิน และกระบวนการอนุญาตก่อสร้างในท้องถิ่น

บทเรียนเชิงนโยบาย: ฉุกเฉินได้ แต่ต้องไม่กลายเป็นการผูกขาดถาวร

กรณีในแอฟริกาและการรุกสู่ดาต้าเซ็นเตอร์มีจุดร่วมเดียวกัน คือการควบคุม “การเข้าถึงพลังงานที่มีอยู่อย่างจำกัด” ในแอฟริกา นั่นหมายถึงช่องทางนำเข้าเชื้อเพลิงในช่วงวิกฤต ส่วนในสหรัฐฯ คือการจัดหาพลังงานความจุสูงให้กับโครงสร้างพื้นฐาน AI

สำหรับรัฐบาล สิ่งสำคัญไม่ใช่เพียงการทำให้มีเชื้อเพลิงหรือไฟฟ้าใช้ในระยะสั้น แต่ต้องป้องกันไม่ให้มาตรการฉุกเฉินกลายเป็นการพึ่งพาผู้เล่นรายเดียวในระยะยาว แนวทางที่ควรพิจารณา ได้แก่

• เปิดเผยหลักเกณฑ์การจัดซื้อฉุกเฉินและเหตุผลในการเลือกผู้จัดหา
• กำหนดระยะเวลาการผูกขาดให้ชัดเจนและจำกัดเท่าที่จำเป็น
• เปิดเผยราคา ปริมาณ และเงื่อนไขการส่งมอบ
• ให้หน่วยงานแข่งขันทางการค้าตรวจสอบข้อตกลงอย่างเป็นอิสระ
• กำกับความสัมพันธ์ระหว่างผู้จัดหา ค้าส่ง และค้าปลีกอย่างเข้มงวด
• กำหนดแผนสำรองหากผู้จัดหารายเดียวไม่สามารถส่งมอบได้

วิกฤตอาจทำให้การรวมศูนย์ดูเหมือนเป็นทางออกที่เร็วที่สุด แต่หากไม่มีกรอบกำกับที่โปร่งใส การแก้ปัญหาชั่วคราวก็อาจเปลี่ยนผู้ค้าโภคภัณฑ์ให้กลายเป็น “ด่านควบคุมพลังงาน” ของทั้งภูมิภาคได้