ทำไมอิหร่านยังปิดช่องแคบฮอร์มุซ และต้องการอะไรเป็นสิ่งแลกเปลี่ยน

อิหร่านไม่ได้ใช้ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเพียงจุดกดดันทางทหาร แต่กำลังเปลี่ยนการควบคุมเส้นทางเดินเรือให้เป็น ทรัพย์สินในการเจรจา กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม หรือ IRGC ใช้การจำกัดเส้นทางของเรือพาณิชย์เพื่อเพิ่มต้นทุนให้ตลาดพลังงาน บริษัทเดินเรือ ผู้รับประกันภัย และพันธมิตรของสหรัฐฯ ขณะเดียวกันก็วางภาพตนเองว่าเป็นสถาบันที่มีศักยภาพพอจะปกป้องอิหร่านในภาวะสงคราม

กลยุทธ์นี้ทำให้อิหร่านมีอำนาจต่อรองแบบไม่สมมาตร กล่าวคือ เตหะรานไม่จำเป็นต้องเอาชนะสหรัฐฯ หรืออิสราเอลในสนามรบโดยตรง เพียงทำให้ต้นทุนของการสู้รบต่อเนื่องสูงขึ้น และพยายามให้ข้อตกลงในอนาคตยังคงรักษาอิทธิพลของอิหร่านเหนือเส้นทางน้ำแห่งนี้ไว้ได้

แต่ไพ่ใบนี้มีราคาสูง เพราะการปิดช่องแคบกำลังกระทบการค้า การส่งออก และสถานะระยะยาวของอิหร่านในตลาดพลังงานภูมิภาคด้วยเช่นกัน

ฮอร์มุซกลายเป็นไพ่ต่อรองใบสำคัญของอิหร่าน

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นคอขวดทางทะเลที่มีความสำคัญต่อการค้าพลังงานโลก ก่อนเกิดความขัดแย้ง มีน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมราว 20 ล้านบาร์เรลต่อวันผ่านช่องแคบนี้ โดยประมาณ 80% ของปริมาณดังกล่าวมุ่งหน้าไปยังเอเชีย

หลังความขัดแย้งทวีความรุนแรงตั้งแต่ปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2026 อิหร่านข่มขู่และโจมตีเรือพาณิชย์ พร้อมพยายามบังคับให้เรือใช้เส้นทางและน่านน้ำที่อยู่ภายใต้ระบบควบคุมตามที่เตหะรานต้องการ

เป้าหมายทางยุทธศาสตร์ที่นักวิเคราะห์ประเมินมีหลายประการ ได้แก่

• ให้นานาชาติยอมรับบทบาทของอิหร่านในการจัดการฮอร์มุซ
• ลดความสามารถและความเต็มใจของสหรัฐฯ ที่จะทำสงครามต่อ
• ฟื้นฟูการยับยั้งเชิงยุทธศาสตร์ต่อสหรัฐฯ และพันธมิตรในภูมิภาค

ในทางปฏิบัติ ช่องแคบแห่งนี้เปิดโอกาสให้อิหร่านเปลี่ยนความเสียเปรียบในสนามรบให้กลายเป็นวิกฤตระหว่างประเทศ การโจมตีด้วยขีปนาวุธอาจสร้างความเสียหายต่อเป้าหมายหนึ่งจุด แต่ความไม่แน่นอนในฮอร์มุซส่งผลต่อบริษัทประกัน เจ้าของเรือ ผู้ค้าพลังงาน ผู้นำเข้า และรัฐบาลในพื้นที่ห่างไกลจากอ่าวเปอร์เซีย

อิหร่านเรียกร้องอะไร ก่อนยอมเปิดทางอย่างเต็มรูปแบบ

เจ้าหน้าที่อิหร่านเชื่อมโยงการเปิดช่องแคบอย่างเต็มรูปแบบเข้ากับข้อแลกเปลี่ยนที่กว้างไกลกว่าการจัดการเส้นทางเดินเรือ โดยข้อเรียกร้องที่มีการรายงาน ได้แก่

• ยุติสงครามและการปิดล้อมของสหรัฐฯ
• ถอนกำลังทหารสหรัฐฯ
• ยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรทางเศรษฐกิจ
• จ่ายค่าชดเชยความเสียหายจากสงคราม
• ปล่อยทรัพย์สินของอิหร่านที่ถูกอายัด
• ในบางแถลงการณ์ เรียกร้องการหยุดยิงทั่วภูมิภาค รวมถึงเลบานอนและกาซา

เตหะรานยังหารือข้อตกลงที่มีโอมานเป็นคนกลาง เพื่อกำหนดเส้นทางเดินเรือและขั้นตอนการบริหารจัดการในอนาคต เจ้าหน้าที่อิหร่านระบุว่าข้อตกลงดังกล่าวใกล้เสร็จสิ้นหรืออยู่ในขั้นตอนสุดท้าย แต่ย้ำว่าข้อตกลงทางเทคนิคด้านการเดินเรือเพียงอย่างเดียวจะไม่รับประกันการเปิดทางโดยไร้ข้อจำกัด

รายงานบางส่วนระบุว่าอิหร่านต้องการคงอำนาจเหนือเส้นทางขนส่ง และอาจเรียกเก็บค่าผ่านทางหรือค่าบริการจากเรือ ขณะที่รายงานอีกด้านระบุว่า สหรัฐฯ ได้รับแจ้งว่าอิหร่านไม่มีแผนเรียกเก็บค่าผ่านทาง ความแตกต่างนี้สะท้อนความไม่แน่นอนของข้อตกลงที่กำลังเสนอ

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าอิหร่านจะเปิดฮอร์มุซหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่า จะเปิดภายใต้เงื่อนไขใด เพราะเตหะรานดูเหมือนต้องการเปิดเส้นทางอีกครั้งโดยยังคงรักษาอำนาจต่อรองทางการเมืองและการปฏิบัติการเอาไว้

การปิดช่องแคบกำลังทำร้ายอิหร่านเองด้วย

มาตรการนี้สร้างความเสียหายต่ออิหร่านโดยตรง เนื่องจากประเทศพึ่งพาการค้าทางทะเลและการส่งออกไฮโดรคาร์บอน การเดินเรือที่ถูกจำกัด ค่าเบี้ยประกันความเสี่ยงจากสงครามที่พุ่งสูงหรือหาไม่ได้ และแรงกดดันจากกองทัพเรือสหรัฐฯ ทำให้อิหร่านเปลี่ยนผลผลิตน้ำมันให้เป็นรายได้จากการส่งออกได้ยากขึ้นอย่างมาก

ผลกระทบในวงกว้างยังเห็นได้จากข้อมูลต่อไปนี้

• ในสัปดาห์สิ้นสุดวันที่ 2 สิงหาคม มีเรือผ่านช่องแคบเฉลี่ยประมาณ 4 ลำต่อวัน เทียบกับราว 90 ลำในสัปดาห์เดียวกันของปี 2025
• ปริมาณสินค้าที่คาดว่าผ่านช่องแคบในแต่ละวันลดจากประมาณ 3.5 ล้านตัน เหลือราว 143,000 ตัน หรือลดลงประมาณ 96%
• รายงานของสหประชาชาติระบุว่า การส่งออกก๊าซธรรมชาติผ่านระบบที่ได้รับผลกระทบลดลง 95%

ผลกระทบไม่ได้จำกัดอยู่แค่น้ำมันดิบ การขนส่งก๊าซธรรมชาติเหลว หรือ LNG เชื้อเพลิง ปุ๋ย และสินค้าอุตสาหกรรม ถูกเปลี่ยนเส้นทาง ล่าช้า หรือลดปริมาณลง ขณะที่ต้นทุนขนส่งและประกันภัยเพิ่มสูงขึ้น ความปั่นป่วนจึงลุกลามไปยังห่วงโซ่อุปทานและเศรษฐกิจที่อยู่นอกพื้นที่ขัดแย้ง

ท่อส่งน้ำมัน เส้นทางเลี่ยง และการระบายน้ำมันจากคลังสำรองเชิงยุทธศาสตร์ช่วยบรรเทาแรงกระแทกได้บางส่วน แต่ไม่อาจทดแทนความสามารถปกติของช่องแคบได้ทันที นักวิเคราะห์พลังงานมองว่าทางเลือกเหล่านี้เป็นเพียงมาตรการชั่วคราวหรือแก้ปัญหาได้บางส่วน

เหตุใด IRGC ยังอาจได้ประโยชน์ แม้เศรษฐกิจจะถูกกดดัน

ภาวะสงครามมักทำให้อำนาจรวมศูนย์อยู่กับสถาบันความมั่นคงมากขึ้น สำหรับ IRGC ความขัดแย้งครั้งนี้ช่วยตอกย้ำข้ออ้างว่า กำลังทหาร ไม่ใช่การทูตหรือสถาบันพลเรือนเพียงอย่างเดียว คือเกราะป้องกันสำคัญของระบอบการปกครอง

การควบคุมฮอร์มุซทำให้ IRGC มีอิทธิพลทั้งต่อนโยบายความมั่นคง การค้าทางทะเล และการเจรจาเรื่องระเบียบหลังสงคราม นอกจากนี้ยังมีมิติทางการเงิน เพราะ IRGC มีเครือข่ายธุรกิจที่แผ่ครอบคลุมเศรษฐกิจอิหร่านในหลายส่วน

หากข้อตกลงในอนาคตนำไปสู่การผ่อนคลายคว่ำบาตร การฟื้นฟูประเทศ หรือการกลับมาเปิดการค้า บริษัทและเครือข่ายที่เชื่อมโยงกับ IRGC ก็อาจได้รับประโยชน์เป็นพิเศษ โดยเฉพาะในธุรกิจโลจิสติกส์ โครงสร้างพื้นฐาน และการค้าภายใต้มาตรการคว่ำบาตร

ภาพทางเศรษฐกิจของอิหร่านจึงไม่ได้เป็นลบทั้งหมด การปิดช่องแคบทำให้ราคาน้ำมันสูงขึ้น และการวิเคราะห์ของ Reuters พบว่ารายได้จากน้ำมันของอิหร่านเพิ่มขึ้นในช่วงแรก แม้ข้อจำกัดด้านการส่งออกจะรุนแรงขึ้น อย่างไรก็ตาม ราคาที่สูงขึ้นไม่สามารถชดเชยการสูญเสียความสามารถในการขนส่งจริงได้ทั้งหมด โดยเฉพาะหากวิกฤตยืดเยื้อ

นี่คือความย้อนแย้งของเตหะราน: IRGC อาจเพิ่มอำนาจในสถาบันของตนได้จากวิกฤตที่ทำให้เศรษฐกิจอิหร่านโดยรวมอ่อนแอลง

อิหร่านกำลังปรับวิธีทำสงคราม

การตอบโต้ทางทหารของอิหร่านก็เปลี่ยนแปลงไปเช่นกัน รายงานระบุว่าอิหร่านยิงโดรนและขีปนาวุธเป็นระลอกใส่ฐานที่ตั้งของสหรัฐฯ ในจอร์แดน รวมถึงใช้ขีปนาวุธที่สามารถเปลี่ยนทิศทางระหว่างการบินได้ การโจมตีดังกล่าวดูเหมือนมีเป้าหมายเพื่อทำให้การสกัดกั้นยากขึ้น และบีบให้กองทัพสหรัฐฯ ใช้กระสุนสกัดกั้นสำหรับระบบป้องกันภัยทางอากาศที่มีอยู่อย่างจำกัด

อิหร่านยังพึ่งพาสถานที่เก็บและยิงขีปนาวุธใต้ดิน รวมถึงโครงสร้างพื้นฐานสำหรับการยิงที่กระจายตัวอยู่หลายแห่ง การโจมตีของสหรัฐฯ และอิสราเอลสร้างความเสียหายต่อทางเข้า ถนน และพื้นที่เก็บอาวุธ แต่ข้อมูลที่มีการรายงานระบุว่า บางสถานที่ถูกเปิดใช้งานอีกครั้งหรือยังคงใช้งานได้

เป้าหมายของอิหร่านอาจไม่ใช่การทำลายกองกำลังสหรัฐฯ ทั้งหมด แต่คือการรักษาขีดความสามารถในการตอบโต้ เพิ่มต้นทุนในการปฏิบัติการอย่างต่อเนื่อง และแสดงให้เห็นว่าการโจมตีทางอากาศยังไม่สามารถกำจัดความสามารถของอิหร่านในการโจมตีฐานทัพและพันธมิตรในภูมิภาคได้ นักวิเคราะห์มองว่าแนวทางโดยรวมมีทั้งการสื่อสารต่อสาธารณะว่าเป็นการตอบโต้เพื่อป้องกันตนเอง และการปฏิบัติการเชิงรุกเพื่อบรรลุเป้าหมายทางทหาร

ทำไมเตหะรานยังยอมปิดต่อ แม้อำนาจต่อรองอาจลดลง

อิหร่านมีเหตุผลสำคัญที่จะไม่เปิดช่องแคบโดยปราศจากข้อแลกเปลี่ยน หากกลับมาเปิดการเดินเรืออย่างไร้ข้อจำกัดก่อน ก็เสี่ยงสูญเสียเครื่องมือบีบบังคับที่มีประสิทธิภาพที่สุด และอาจทำให้ผู้นำอิหร่าน โดยเฉพาะ IRGC ถูกมองภายในประเทศว่าเป็นฝ่ายยอมรับความพ่ายแพ้

ในทางกลับกัน การคงข้อจำกัดเอาไว้เปิดโอกาสให้รัฐบาลนำเสนอการตัดสินใจดังกล่าวในฐานะเรื่องอธิปไตย การยับยั้ง และการต่อต้านแรงกดดันจากภายนอก

แต่กลยุทธ์นี้มีปัญหาเรื่องอายุการใช้งาน ยิ่งวิกฤตยืดเยื้อ รัฐบาลและบริษัทต่าง ๆ ก็ยิ่งมีแรงจูงใจในการเปลี่ยนเส้นทางขนส่ง ขยายโครงสร้างพื้นฐานเลี่ยงช่องแคบ สะสมเสบียง และลดการพึ่งพาฮอร์มุซ Reuters ระบุว่าความขัดแย้งกำลังเปลี่ยนโฉมเส้นทางการไหลของน้ำมัน เชื้อเพลิง และ LNG ทั่วโลก ขณะที่การวิเคราะห์อื่นเตือนว่า เส้นทางทางเลือกบางส่วนอาจกลายเป็นโครงสร้างถาวร แม้ฮอร์มุซจะกลับมาเปิดอีกครั้ง

อิหร่านจึงกำลังเผชิญทางเลือกที่แคบลง การปิดช่องแคบต่อไปอาจช่วยให้เตหะรานรีดข้อแลกเปลี่ยนได้ในระยะสั้น เสริมอำนาจของ IRGC และรักษาภาพลักษณ์การต่อต้านเอาไว้ แต่หากปิดนานเกินไป อิหร่านอาจสูญเสียลูกค้า รายได้จากการส่งออก ความสัมพันธ์กับประเทศในภูมิภาค และเปิดทางให้ระบบพลังงานโลกปรับตัวโดยไม่ต้องพึ่งพาคอขวดแห่งนี้มากเหมือนเดิม

คำถามสำคัญของเตหะรานจึงอยู่ที่ว่า การรักษาความอยู่รอดทางการเมืองในทันที คุ้มค่าหรือไม่กับการเสียอำนาจทางเศรษฐกิจบางส่วน ซึ่งเป็นเหตุผลที่ทำให้ช่องแคบฮอร์มุซมีคุณค่าต่อรองตั้งแต่แรก