จีนกำลังดันเงินหยวนในแอฟริกา: จากระบบชำระเงิน CIPS สู่ภาษี หนี้ และตลาดทุน

จีนกำลังสร้างระบบนิเวศทางการเงินจีน–แอฟริกาที่มีเงินหยวนเป็นแกนกลาง โดยใช้ทั้งโครงสร้างพื้นฐานการชำระเงินโดยตรง เครือข่ายเคลียริงในระดับทวีป มาตรการส่งเสริมการค้า การรับชำระภาษี การปรับสกุลเงินหนี้ และช่องทางการลงทุน เป้าหมายร่วมของมาตรการเหล่านี้คือทำให้การค้าและการระดมทุนระหว่างสองฝ่ายพึ่งพาตัวกลางที่ใช้ดอลลาร์สหรัฐน้อยลง แม้เงินหยวนจะยังห่างไกลจากการเข้ามาแทนที่ดอลลาร์ในแอฟริกาโดยรวม

CIPS กำลังขยายตัวอย่างไร

CIPS หรือ Cross-Border Interbank Payment System คือโครงสร้างพื้นฐานของจีนสำหรับการชำระและโอนเงินระหว่างธนาคารข้ามพรมแดนด้วยเงินเหรินหมินปี้ หรือเงินหยวน การมีช่องทางโดยตรงช่วยให้บริษัทที่ค้าขายกับจีนไม่จำเป็นต้องแปลงเงินผ่านดอลลาร์สหรัฐก่อนเสมอไป

• ธนาคารกลางจีนอนุญาตให้ Standard Bank และ ICBC ทำหน้าที่เคลียริงธุรกรรมเงินหยวนในแอฟริกา โดยข้อตกลงนี้ครอบคลุมการดำเนินงานของ Standard Bank ใน 19 ประเทศแอฟริกา และเปิดทางให้ภาคธุรกิจชำระการค้ากับจีนด้วยเงินหยวนโดยไม่ต้องซื้อดอลลาร์ก่อน

• Banco de Fomento Angola หรือ BFA ของแองโกลา กำลังเตรียมเป็นธนาคารแห่งแรกของประเทศที่เข้าร่วม CIPS หลังมีความต้องการเพิ่มขึ้นสำหรับการชำระบัญชีด้วยเงินหยวนโดยตรง

• ลิเบียตกลงในหลักการที่จะเชื่อมธนาคารพาณิชย์ของตนเข้ากับ CIPS ซึ่งจะเปิดทางให้ชำระเงินด้วยเงินหยวนโดยตรง และถูกนำเสนออย่างชัดเจนว่าเป็นความพยายามลดการพึ่งพาดอลลาร์สหรัฐ อย่างไรก็ตาม นี่เป็นแผนการเชื่อมต่อที่ตกลงกันไว้ ยังไม่ใช่หลักฐานว่าระบบเริ่มใช้งานจริงแล้ว

• ความสนใจของลิเบียต่อ “พันธบัตรแพนด้า” ของจีนก็สอดคล้องกับยุทธศาสตร์เดียวกัน พันธบัตรประเภทนี้ออกในตลาดจีนและกำหนดมูลค่าเป็นเงินหยวน จึงอาจเป็นช่องทางให้ลิเบียนำเงินสำรองสกุลหยวนไปลงทุนหรือระดมทุนในอนาคต แต่ข้อมูลที่มีอยู่ยังไม่ยืนยันเงื่อนไขการออกพันธบัตร มูลค่า หรือธุรกรรมที่เสร็จสมบูรณ์ จึงควรมองว่าเป็นความตั้งใจ ไม่ใช่ดีลที่ดำเนินการแล้ว

• เครือข่ายดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะธนาคารที่เข้าร่วม CIPS เท่านั้น โดย Ecobank ยังอยู่ระหว่างเจรจากับ Bank of China เพื่อให้บริการชำระเงินจากสกุลเงินท้องถิ่นเป็นเงินหยวนโดยตรงแก่ลูกค้า

นโยบายการค้าช่วยสร้างปริมาณธุรกรรม

โครงสร้างพื้นฐานทางการเงินจะมีประโยชน์มากขึ้นเมื่อมีการค้าและการชำระเงินจำนวนมากรองรับ

• จีนยกเลิกภาษีนำเข้าสินค้าจาก 53 ประเทศแอฟริกาเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม 2026 ขณะที่รายงานของหน่วยงานวิจัยรัฐสภาสหรัฐฯ ระบุว่า จีนขยายสิทธิ์นำเข้าแบบปลอดภาษีให้แก่ทุกประเทศในแอฟริกา ยกเว้นเอสวาตีนี

• นโยบายนี้มีความสำคัญต่อการผลักดันเงินหยวนสู่การใช้งานระหว่างประเทศ เพราะการค้าสองทางที่เพิ่มขึ้นย่อมหมายถึงใบแจ้งหนี้ การโอนเงิน และความต้องการเงินทุนหมุนเวียนที่สามารถกำหนดและชำระเป็นเงินหยวนได้มากขึ้น

• การค้าจีน–แอฟริกาขยายตัวจนแตะระดับสูงเป็นประวัติการณ์ โดยข้อมูลจาก Congressional Research Service ระบุว่า การค้าระหว่างจีนกับแอฟริกาในปี 2025 มีมูลค่าสูงกว่าการค้าระหว่างสหรัฐฯ กับแอฟริกาถึง 4 เท่า

เงินหยวนขยับจากการค้าไปสู่ภาษีและการเงินภาครัฐ

การขยายบทบาทของเงินหยวนไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในใบแจ้งหนี้การค้า แต่เริ่มเข้าไปอยู่ในกระแสรายได้ของรัฐและการบริหารหนี้สาธารณะด้วย

• แซมเบียเริ่มรับเงินหยวนสำหรับการชำระภาษีและค่าภาคหลวงจากบริษัทเหมืองแร่จีน ทำให้เงินหยวนถูกใช้ในช่องทางรายได้ของรัฐบาล ไม่ใช่เพียงการชำระค่าสินค้านำเข้า

• เคนยาเปลี่ยนภาระหนี้ที่มีกับจีนจากดอลลาร์เป็นเงินหยวนในปี 2025 และมีรายงานว่าสามารถประหยัดค่าใช้จ่ายได้ประมาณ 215 ล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี

• มีรายงานว่าเอธิโอเปียและโมซัมบิกกำลังพิจารณาการเปลี่ยนสกุลเงินของหนี้ในลักษณะใกล้เคียงกัน แต่มาตรการเหล่านี้ยังอยู่ในขั้นพิจารณาหรือเป็นความเป็นไปได้ ไม่ใช่การปรับโครงสร้างหนี้ที่ยืนยันว่าเสร็จสิ้นแล้วตามหลักฐานที่มี

การเปลี่ยนสกุลเงินหนี้อาจช่วยลดต้นทุนการชำระหนี้ได้ หากการกู้ยืมเป็นเงินหยวนมีเงื่อนไขถูกกว่า แต่ในอีกด้านหนึ่ง ความเสี่ยงจากอัตราแลกเปลี่ยนจะเปลี่ยนจากดอลลาร์มาเป็นหยวน และอาจทำให้ประเทศเหล่านี้ผูกพันกับภาวะการเงินของจีนมากขึ้น

เป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์และข้อจำกัด

เป้าหมายของปักกิ่งไม่ได้มีเพียงการทำให้การโอนเงินสะดวกขึ้น แต่ยังรวมถึงการทำให้เงินหยวนมีบทบาทในระดับสากล และสร้างทางเลือกที่ใช้งานได้จริงแทนระบบธนาคารตัวแทนและการชำระเงินที่อิงดอลลาร์

รัฐบาลและภาคธุรกิจแอฟริกาอาจได้ประโยชน์จากต้นทุนธุรกรรมที่ต่ำลง การชำระเงินที่รวดเร็วขึ้น และทางเลือกด้านสินเชื่อที่สอดคล้องกับการค้ากับจีน ขณะเดียวกัน จีนก็ได้ประโยชน์จากการที่เงินหยวนหมุนเวียนกว้างขึ้น ความเชื่อมโยงกับธนาคารจีนและตลาดตราสารหนี้ที่แน่นแฟ้นขึ้น รวมถึงการลดการพึ่งพาช่องทางชำระเงินที่ใช้ดอลลาร์

แต่การยกเลิกภาษีเพียงอย่างเดียวไม่สามารถแก้ปัญหาการขาดดุลการค้าเชิงโครงสร้างของแอฟริกากับจีนได้ ปัญหาพื้นฐานคือเศรษฐกิจแอฟริกาหลายประเทศยังส่งออกสินค้าโภคภัณฑ์ที่มีความหลากหลายจำกัด ขณะที่นำเข้าสินค้าผลิตจากจีนซึ่งมีมูลค่าเพิ่มสูงกว่า การปรับสมดุลในระยะยาวจึงต้องอาศัยศักยภาพการผลิตในแอฟริกาที่เพิ่มขึ้น การแปรรูปและเพิ่มมูลค่าสินค้า ระบบโลจิสติกส์ การปฏิบัติตามมาตรฐาน แหล่งเงินทุน และการเข้าถึงตลาดจีนสำหรับสินค้าส่งออกที่หลากหลายขึ้น

หลักฐานที่มีสนับสนุนการขยายสิทธิ์ปลอดภาษีและการเติบโตของการค้า แต่ไม่ได้ระบุตัวเลขการขาดดุลโดยตรง หรือยืนยันตัวเลขประมาณการของนักวิเคราะห์รายใดเป็นการเฉพาะ