ซิมบับเว-กินี-โมซัมบิก รื้อโมเดล ‘ขุดแล้วส่ง’ บีบนักขุดจีนต้องสร้างโรงงานแปรรูปในแอฟริกา

เป็นเวลาหลายทศวรรษที่ทรัพยากรแร่ของแอฟริกาถูกส่งออกเป็นวัตถุดิบดิบ โดยแทบไม่มีการแปรรูปในประเทศเลย ตอนนี้ประเทศในแอฟริกาหลายประเทศกำลังรื้อระบบ 'ขุดแล้วส่ง' (pit-to-ship) ด้วยการแบนส่งออกแร่ดิบ กำหนดให้แปรรูปในประเทศ และให้รัฐถือหุ้น — บีบให้บริษัทเหมืองแร่ระหว่างประเทศ โดยเฉพาะบริษัทจีน ต้องสร้างโรงงานแปรรูปบนแผ่นดินแอฟริกา การเปลี่ยนแปลงนี้กำลัง reposition ประเทศอย่างซิมบับเว กินี และโมซัมบิก จากผู้ส่งวัตถุดิบ มาเป็นศูนย์กลางการผลิตเชิงยุทธศาสตร์ในห่วงโซ่อุปทานแบตเตอรี่และโลหะของโลก

ซิมบับเว: จากลิเธียมดิบ สู่ 'ลิเธียมซัลเฟต' เกรดแบตเตอรี่

นโยบายของซิมบับเวเริ่มต้นใน ธันวาคม 2022 ด้วยการแบนส่งออกแร่ลิเธียมดิบ และออกระบบใบอนุญาตใหม่ จากนั้นใน กุมภาพันธ์ 2026 รัฐบาลก็เดินหน้าต่อด้วยการสั่งระงับการส่งออกแร่ดิบและลิเธียมคอนเซนเทรตทั้งหมดทันที โดยอ้างถึงการ malpractice และการสูญเสียรายได้ ใน เมษายน 2026 ได้มีการนำระบบโควต้าการส่งออกและการปฏิบัติตามข้อกำหนดมาใช้เป็นช่วงเปลี่ยนผ่าน ก่อนจะแบนส่งออกลิเธียมคอนเซนเทรตทั้งหมดใน มกราคม 2027 นอกจากนี้ ยังมีภาษีส่งออก 10% สำหรับลิเธียมคอนเซนเทรตในช่วงเปลี่ยนผ่านนี้

ผลลัพธ์คือ: บริษัทจีนที่เคยส่งแร่ลิเธียมจากซิมบับเวตรงไปจีน โดยเฉพาะ Sinomine Resource Group ถูกบีบให้ต้องสร้างโรงงานแปรรูปลิเธียมซัลเฟตภายในประเทศซิมบับเว การผลิตลิเธียมของประเทศเพิ่มขึ้นมากกว่าสองเท่าเมื่อเทียบปีต่อปีในกลางปี 2025 และตามรายงานระบุว่า ผู้ผลิตลิเธียมรายใหญ่ที่สุดของแอฟริกา มีรายได้จากการส่งออกเพิ่มขึ้นถึงสามเท่า อันเป็นผลโดยตรงจากการบังคับแปรรูป รัฐบาลประกาศชัดเจนว่าต้องการ 'การเพิ่มมูลค่าในประเทศ' ก่อนแร่ใดๆ จะถูกส่งออก

กินี: จากบ็อกไซต์ สู่อะลูมินา ในระดับมหภาค

กินี ผู้ส่งออกบ็อกไซต์รายใหญ่ที่สุดของโลก นับเป็นกรณีศึกษาที่ก้าวหน้าที่สุดของนโยบายนี้ นับตั้งแต่ขึ้นสู่อำนาจในเดือนกันยายน 2021 รัฐบาลทหารของประธานาธิบดี Mamadi Doumbouya ได้ กดดันบริษัทเหมืองแร่อย่างหนักให้แปรรูปบ็อกไซต์ในประเทศ และขู่จะเพิกถอนใบอนุญาตหากไม่ปฏิบัติตาม ประมวลกฎหมายเหมืองแร่ฉบับปรับปรุงปี 2023 ของกินีได้กำหนดให้มีการแปรรูปในประเทศอย่างชัดเจน

เป้าหมายนโยบาย: กินีตั้งเป้าจะมี กำลังการผลิตอะลูมินา 7 ล้านตัน ภายในปี 2030 และค่อยๆ ยกเลิกการส่งออกบ็อกไซต์ดิบ

การลงทุนของจีนที่ตอบสนอง มีขนาดมหาศาล:

• Chalco (Aluminum Corp of China) ทุ่มเงิน 1 พันล้านดอลลาร์ สร้างโรงกลั่นอะลูมินาแห่งใหม่ใน Boffa ซึ่งเป็นโรงกลั่นแห่งแรกนอกประเทศจีน รัฐบาลกินีได้รับ หุ้นเริ่มต้น 5% โดยมี option ที่จะเพิ่มเป็น 35%
• Chinalco เริ่มก่อสร้างโรงงานอะลูมินามูลค่า 1.68 พันล้านดอลลาร์ โดยใช้เวลาก่อสร้าง 36 เดือน
• SPIC (State Power Investment Corp) กำลังสร้าง โรงกลั่นอะลูมินาที่ใหญ่ที่สุดในกินี (กำลังผลิต 1.2 ล้านตัน/ปี) โดยมีกำหนดแล้วเสร็จภายใน สิ้นปี 2027

กินีใช้เครื่องมือผสมผสานระหว่างโควต้าผลิตเหมืองและแรงกดดันด้านกฎระเบียบ — ซึ่งจำลองแนวทางจากอินโดนีเซียในการแปรรูปนิกเกิล — เพื่อบังคับให้เกิดการเปลี่ยนผ่านจากผู้ส่งออกบ็อกไซต์ไปเป็นศูนย์กลางอะลูมินา

โมซัมบิก: แกรไฟต์เพื่อแบตเตอรี่ EV พร้อมส่วนแบ่งรัฐ

โมซัมบิกเป็น ผู้ผลิตแกรไฟต์รายใหญ่อันดับสามของโลก และเป็นแหล่งสำคัญของวัสดุขั้วบวก (แอโนด) ที่ใช้ในแบตเตอรี่ EV ใน มิถุนายน 2026 ประธานาธิบดี Daniel Chapo ลงนามกฎหมายที่กำหนดให้ รัฐถือหุ้น 15% (แบบ free-carried และไม่ถูก dilut) ในกิจการเหมืองแร่ทั้งหมด พร้อมกับ บังคับให้แปรรูปแร่ในประเทศ

กฎหมายนี้รวมถึง การแบนส่งออกแร่ที่ยังไม่ผ่านการแปรรูป โดยเด็ดขาด ยกเว้นกรณีที่ได้รับอนุญาตเป็นพิเศษ ส่วนแบ่งของรัฐถูกดำเนินการผ่านบริษัทเหมืองแร่แห่งชาติ (ENM) กลุ่มอุตสาหกรรม รวมถึงหอการค้าเหมืองแร่โมซัมบิก ได้เตือนว่ากฎเหล่านี้อาจเป็นอุปสรรคต่อการลงทุนจากต่างประเทศ แต่รัฐบาลระบุว่ากำลัง 'เสริมสร้างการจัดการทรัพยากรเชิงยุทธศาสตร์เพื่อปกป้องผลประโยชน์ของชาติ'

ผลลัพธ์สำคัญแรกเกิดขึ้นเมื่อโรงงานของจีนใน Nipepe (สร้างและดำเนินการโดย DH Mining ซึ่งเป็นบริษัทในเครือ Jinan Yuxiao Group) เริ่มเดินเครื่องในเดือนมกราคม 2026 ด้วย กำลังการผลิตเหมืองและแปรรูปแกรไฟต์ 200,000 ตัน/ปี ซึ่งมากกว่าผลผลิตรวมของทั้งประเทศโมซัมบิกในปีก่อนๆ

ทำไมสิ่งนี้จึงทำให้แอฟริกากลายเป็นฮับอุตสาหกรรมของจีน

ผลกระทบรวมของนโยบายเหล่านี้คือ บริษัทจีนไม่สามารถแค่ซื้อแร่ราคาถูกแล้วส่งกลับไปแปรรูปที่บ้านได้อีกต่อไป แต่พวกเขาต้องทุ่มเงินหลายพันล้านดอลลาร์สร้าง โรงงานเพิ่มมูลค่าแร่ในประเทศ ดังที่ South China Morning Post และสื่ออื่นๆ รายงาน พลวัตนี้เปลี่ยนประเทศในแอฟริกา 'จากแหล่งวัตถุดิบดิบ ไปเป็นศูนย์กลางเชิงยุทธศาสตร์สำหรับการขยายตัวทางอุตสาหกรรมของจีน' ลิเธียมจากซิมบับเวจะกลายเป็นลิเธียมซัลเฟตเกรดแบตเตอรี่ในซิมบับเว บ็อกไซต์จากกินีจะกลายเป็นอะลูมินาในกินี แกรไฟต์จากโมซัมบิกจะกลายเป็นวัสดุพร้อมใช้สำหรับแบตเตอรี่ในโมซัมบิก — ทั้งหมดนี้เกิดขึ้นก่อนที่จะส่งออกข้ามพรมแดน

นี่ไม่ใช่การเปลี่ยนแปลงที่เกิดจากความใจบุญสุนทาน บริษัทที่ได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาลจีนเป็นผู้ควบคุมโรงงานใหม่ส่วนใหญ่ และแรงขับเคลื่อนทางภูมิรัฐศาสตร์ของพวกเขาก็ชัดเจน: ปักกิ่งต้องการรักษาความมั่นคงในการเข้าถึงวัสดุแบตเตอรี่ที่สำคัญ ในขณะเดียวกันก็ลดต้นทุนด้านสิ่งแวดล้อมและพลังงานในประเทศจากการแปรรูป แต่สำหรับประเทศเจ้าบ้าน การคำนวณก็ตรงไปตรงมาไม่แพ้กัน: งานมากขึ้น รายได้จากการส่งออกสูงขึ้น และได้ที่นั่งที่โต๊ะในการเปลี่ยนผ่านพลังงานของโลก

ประเด็นสำคัญ

• ซิมบับเว แบนส่งออกแร่ลิเธียมดิบในปี 2022 เร่งเป็นระงับทันทีในเดือนกุมภาพันธ์ 2026 และจะแบนส่งออกลิเธียมคอนเซนเทรตทั้งหมดภายในมกราคม 2027 รายได้จากการส่งออกพุ่งสามเท่า
• กินี ตั้งเป้ากำลังผลิตอะลูมินา 7 ล้านตันภายในปี 2030 โดยมีโรงกลั่นที่ได้รับการสนับสนุนจากจีนมูลค่ากว่า 2.6 พันล้านดอลลาร์อยู่ระหว่างการก่อสร้าง
• โมซัมบิก ออกกฎหมายให้รัฐถือหุ้น 15% (แบบ free-carried) และแบนส่งออกแร่ดิบในเดือนมิถุนายน 2026 โดยมีโรงงานแปรรูปแกรไฟต์ที่ได้รับการสนับสนุนจากจีนเปิดดำเนินการแล้ว
• โมเดลนโยบายนี้ได้รับแรงบันดาลใจจากความสำเร็จของอินโดนีเซียในการแปรรูปนิกเกิล และกำลังถูกจับตามองโดยประเทศอื่นๆ ที่มีทรัพยากรแร่ในแอฟริกา