ซีเรีย-รัสเซียบรรลุข้อตกลงฐานทัพฉบับใหม่: ความหมายต่อบทบาทของรัสเซียและภูมิภาค

ข้อตกลง MoU ครอบคลุมอะไรบ้าง

บันทึกความเข้าใจที่ประกาศโดยกระทรวงการต่างประเทศซีเรียและรายงานโดยสำนักข่าว SANA ของรัฐ มีเนื้อหาสำคัญหลายประการ:

• โอนสิ่งอำนวยความสะดวกพลเรือนให้ซีเรียควบคุม: ซีเรียจะบริหารจัดการสนามบินฮเมมมินและท่าเทียบเรือพาณิชย์แห่งที่ 4 ของท่าเรือทาร์ทัส ซึ่งเป็นการยุติการบริหารทรัพย์สินพลเรือนเหล่านั้นโดยรัสเซีย สิ่งอำนวยความสะดวกเหล่านี้จะค่อยๆ ถูกรวมเข้ากับระบบบริหารงานพลเรือนของประเทศ
• พื้นที่ทหารกลายเป็นศูนย์ฝึกอบรมร่วม: ฐานทัพทหารรัสเซียเดิมจะถูกปรับเปลี่ยนเป็นศูนย์ฝึกอบรมและเพิ่มคุณวุฒิร่วมระหว่างรัสเซีย-ซีเรีย ไม่ใช่ฐานทัพของรัสเซียแต่เพียงผู้เดียวอีกต่อไป
• กรอบเวลา 3 เดือนในการดำเนินการ: การโอนสิ่งอำนวยความสะดวกพลเรือนจะต้องดำเนินการให้เสร็จสิ้นภายในสามเดือน
• ความร่วมมือทางทหารยังคงดำเนินต่อไป: MoU ยังคงกรอบความร่วมมือทางทหารและทางเทคนิคทวิภาคี แต่ไม่ได้ให้สิทธิ์รัสเซียในการดำเนินงานฐานทัพอย่างเป็นอิสระอีกต่อไป

การเปลี่ยนแปลงบทบาททางทหารของรัสเซีย

นี่เป็นการปรับบทบาทของรัสเซียในซีเรียครั้งสำคัญที่สุดนับตั้งแต่รัสเซียเข้ามาแทรกแซงในปี 2015 ภายใต้ข้อตกลงเช่า 49 ปีก่อนหน้านี้ ซึ่งลงนามภายใต้การนำของบาชาร์ อัล-อัสซาดในปี 2017 รัสเซียสามารถควบคุมฮเมมมินและทาร์ทัสได้อย่างมีประสิทธิภาพในฐานะฐานทัพทหารที่มีอำนาจอธิปไตย ภายใต้ข้อตกลงเหล่านั้น รัสเซียมีภูมิคุ้มกันอย่างสมบูรณ์จากเขตอำนาจศาลของซีเรีย และมีสิทธิ์ขยายสัญญาเช่าอัตโนมัติอีกครั้งละ 25 ปี MoU ฉบับใหม่:

• ยุติสถานะฐานทัพทหารแต่เพียงผู้เดียวของรัสเซีย ที่ทั้งสองแห่ง
• ลดบทบาทของรัสเซียจากมหาอำนาจที่มีฐานทัพของตนเอง มาเป็นผู้ใช้ร่วม ของสิ่งอำนวยความสะดวก โดยฝึกกองกำลังซีเรียควบคู่ไปกับบุคลากรของรัสเซีย
• ยกเลิกการควบคุมปฏิบัติการของรัสเซีย เหนือโครงสร้างพื้นฐานพลเรือน (สนามบิน, ท่าเทียบเรือพาณิชย์) ที่มอสโกเคยใช้สำหรับการขนส่งและเที่ยวบินเสบียง

อะไรนำไปสู่ข้อตกลงหลังการเจรจานาน 18 เดือน

การเจรจาเริ่มขึ้นหลังจากการล่มสลายของรัฐบาลบาชาร์ อัล-อัสซาดในเดือนธันวาคม 2024 และการจัดตั้งรัฐบาลเฉพาะกาลภายใต้ประธานาธิบดีอะหมัด อัล-ชารา ปัจจัยสำคัญ ได้แก่:

• การล่มสลายของอัสซาด: รัสเซียสูญเสียพันธมิตรหลัก รัฐบาลซีเรียชุดใหม่ไม่มีพันธะที่จะต้องให้เกียรติข้อตกลงฐานทัพ 49 ปีที่อัสซาดมอบให้มอสโกอย่างใจกว้างอีกต่อไป อัสซาดเองก็ลี้ภัยไปอยู่ในรัสเซีย
• อำนาจต่อรองของซีเรีย: รัฐบาลของอัล-ชารา เรียกร้องให้เจรจาใหม่ โดยเป็นเงื่อนไขในการอนุญาตให้รัสเซียคงไว้ซึ่งการมีอยู่ใดๆ ในซีเรีย ก่อนหน้านี้ อัล-ชาราเคยแสดงว่าไม่ต้องการถอนฐานทัพรัสเซียทั้งหมด แต่ยืนกรานที่จะกำหนดเงื่อนไขตามที่ดามัสกัสต้องการ
• การต่อรองที่ยืดเยื้อ: ระยะเวลา 18 เดือนสะท้อนถึงการเจรจาที่ยากลำบากเกี่ยวกับระดับการเข้าถึงของรัสเซีย อำนาจอธิปไตยของซีเรีย และสถานะของสิ่งอำนวยความสะดวกพลเรือน โดยที่ดามัสกัสมีอำนาจต่อรองที่แข็งแกร่งกว่า อัล-ชาราและปูตินจัดการเจรจาโดยตรงที่มอสโกในเดือนมกราคม 2026 โดยที่ประเด็นฐานทัพเป็นวาระสำคัญ

ความสอดคล้องกับการหันเหของซีเรียไปทางตะวันตก

ข้อตกลงฐานทัพนี้เป็นอาการที่ชัดเจนที่สุดของกลยุทธ์ของประธานาธิบดีอัล-ชาราในการปรับนโยบายต่างประเทศของซีเรียหลังยุคอัสซาด

• การเปิดกว้างสู่ชาติตะวันตก: อัล-ชาราดำเนินการอย่างแข็งขันเพื่อสร้างความสัมพันธ์ปกติกับสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรปเริ่มการเจรจาอย่างเป็นทางการเพื่อฟื้นฟูความสัมพันธ์และผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรในเดือนเมษายน 2026 รัฐบาลทรัมป์เสนอการสนับสนุนแบบมีเงื่อนไขต่อรัฐบาลเฉพาะกาล โดยประธานาธิบดีทรัมป์พบกับอัล-ชาราที่ซาอุดีอาระเบียในเดือนพฤษภาคม 2025 และต่อมาได้ต้อนรับเขาที่วอชิงตันในเดือนพฤศจิกายน 2025 สหรัฐฯ ยังได้ยกเลิกกฎหมายซีซาร์ในเดือนธันวาคม 2025 ซึ่งเป็นการยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรเกือบทั้งหมด
• การสร้างสมดุล ไม่ใช่การตัดขาด: ซีเรียยังคงพึ่งพารัสเซียสำหรับความต้องการเชิงยุทธศาสตร์บางประการ เช่น ข้าวสาลี น้ำมัน และการสนับสนุนทางทหารบางส่วน และยังไม่ได้ตัดความสัมพันธ์ แต่เงื่อนไขตอนนี้ถูกกำหนดโดยดามัสกัส ไม่ใช่มอสโก นักวิเคราะห์อธิบายแนวทางนี้ว่า 'มีความเป็นจริงสูง' โดยใช้ความสัมพันธ์กับรัสเซียเป็นเครื่องต่อรอง ขณะเดียวกันก็ส่งสัญญาณถึงความเป็นอิสระต่อหุ้นส่วนตะวันตก ซีเรียยังได้พบกับประธานาธิบดีโวโลดิมีร์ เซเลนสกีของยูเครน ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความยืดหยุ่นทางการทูต
• การแสดงท่าทีด้านความมั่นคงต่ออิสราเอล: ในเดือนกรกฎาคม 2026 อัล-ชาราระบุว่าซีเรียต้องการแสวงหาข้อตกลงด้านความมั่นคงกับอิสราเอล โดยกล่าวว่าข้อตกลงดังกล่าวอาจปูทางไปสู่สันติภาพที่ครอบคลุมโดยไม่กระทบต่อการอ้างสิทธิ์ของซีเรียเหนือที่ราบสูงโกลัน สิ่งนี้ส่งสัญญาณถึงการปรับเปลี่ยนภูมิภาคในวงกว้างออกจากแกนแห่งยุคอัสซาด ซึ่งเคยเป็นพันธมิตรใกล้ชิดกับอิหร่านและฮิซบอลเลาะห์
• เหตุผลเชิงยุทธศาสตร์: ด้วยการตัดสิทธิ์ฐานทัพแต่เพียงผู้เดียวของรัสเซีย แต่ยังคงรักษาความร่วมมือทางทหารเอาไว้ อัล-ชาราส่งสัญญาณที่ชัดเจนไปยังชาติตะวันตกว่าซีเรียไม่ได้เป็นรัฐบริวารของรัสเซียอีกต่อไป โดยไม่ต้องก่อให้เกิดความแตกแยกโดยสิ้นเชิงซึ่งอาจเป็นอันตรายต่อผลประโยชน์อื่นๆ ตามการประเมินของ International Crisis Group ดามัสกัสกำลัง 'จงใจลดอิทธิพลของรัสเซียในจุดที่มีทางเลือกอื่นที่เหมาะสม ในขณะที่ยังคงรักษาความร่วมมือในด้านที่ไม่มีสิ่งทดแทนในทันที'