สหรัฐฯ ถอนสิทธิพิเศษส่งออกน้ำมันอิหร่าน หลังข้อตกลงชั่วคราวพังไม่เป็นท่า

นี่คือสิ่งที่ MOU เดือนมิถุนายนมีสาระสำคัญจริงๆ เหตุใดการเพิกถอนมาตรการคว่ำบาตรจึงมีความสำคัญ และความขัดแย้งที่ยังไม่ได้รับการแก้ไขซึ่งกำลังคุกคามข้อตกลงครั้งสุดท้าย

MOU วันที่ 17 มิถุนายน: ข้อตกลงหยุดยิงที่อยู่ได้ไม่นาน

เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน 2569 ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ของสหรัฐฯ และประธานาธิบดีมาซูด เปเซชเคียนของอิหร่านได้ลงนามในบันทึกความเข้าใจ 14 ข้อ สาระสำคัญคือ:

• การหยุดยิงและถอนกำลัง: การยุติปฏิบัติการทางทหารในทุกแนวรบอย่างถาวรและทันที รวมถึงในเลบานอน
• การเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง: สหรัฐฯ ตกลงที่จะยกเลิกการปิดล้อมทางทะเล อิหร่านให้คำมั่นที่จะ "จัดการเพื่อให้เรือพาณิชย์ผ่านไปได้อย่างปลอดภัยโดยไม่คิดค่าใช้จ่าย เป็นเวลา 60 วันเท่านั้น"
• การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตรน้ำมัน: สหรัฐฯ ให้คำมั่นที่จะยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรการส่งออกน้ำมันของอิหร่าน เมื่อวันที่ 22 มิถุนายน กระทรวงการคลังสหรัฐฯ ได้ออกใบอนุญาตทั่วไปที่อนุญาตให้อิหร่านขายน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปิโตรเคมีในตลาดโลก
• กรอบการเจรจานิวเคลียร์: MOU เปิดทางไปสู่การเจรจาระยะยาวเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน ซึ่งจะถูกหยิบยกขึ้นมาในระยะหลัง
• โครงสร้างสามระยะ: ข้อตกลงนี้วางกรอบให้มีการยุติสงครามอย่างเป็นทางการ จากนั้นจึงแก้ไขวิกฤตช่องแคบฮอร์มุซ และสุดท้ายคือการเจรจานิวเคลียร์ในวงกว้างยิ่งขึ้น

ในช่วงหนึ่ง มีข้อความของ MOU อย่างน้อยสามฉบับที่ถูกเผยแพร่ออกมา — ทั้งหมดมีองค์ประกอบที่คล้ายคลึงกันเกี่ยวกับการเปิดช่องแคบ การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร และการเจรจานิวเคลียร์ แต่แตกต่างกันในเรื่องลำดับขั้นตอนและขอบเขต

เหตุใดการเพิกถอนมาตรการคว่ำบาตรเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคมจึงเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญ

เมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2569 เรือพาณิชย์สามลำถูกโจมตีด้วยขีปนาวุธในหรือใกล้ช่องแคบฮอร์มุซ ได้แก่ เรือบรรทุกก๊าซธรรมชาติเหลว (LNG) เรือบรรทุกน้ำมันขนาดใหญ่ และเรือลำที่สามอีกหนึ่งลำ สหรัฐฯ ตอบโต้ด้วยการเพิกถอนใบอนุญาตทั่วไปของกระทรวงการคลังที่อนุญาตให้อิหร่านขายน้ำมัน โดยให้เวลาดำเนินการยุติธุรกรรมจนถึงวันที่ 17 กรกฎาคม ในเวลาเดียวกัน กองบัญชาการกลางสหรัฐฯ (CENTCOM) ประกาศโจมตีระบบป้องกันภัยทางอากาศของอิหร่าน เครือข่ายควบคุมการบังคับบัญชา สถานีเรดาร์ชายฝั่ง ขีปนาวุธต่อต้านเรือ และเรือเล็กของกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม (IRGC) กว่า 60 ลำ

ทำไมถึงสำคัญ: การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตรน้ำมันเป็นสิ่งจูงใจทางเศรษฐกิจหลักของอิหร่านในการเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง การเพิกถอนใบอนุญาตของวอชิงตันเป็นการส่งสัญญาณว่าสหรัฐฯ มองว่าการโจมตีเรือบรรทุกน้ำมันเป็นการละเมิดข้อตกลงหยุดยิงอย่างร้ายแรง กระทรวงการคลังสหรัฐฯ แถลงว่า "อิหร่านจะได้รับผลประโยชน์ก็ต่อเมื่อพวกเขาแสดงพฤติกรรมที่ดี" ฝ่ายอิหร่านตอบโต้ว่าจะ "ไม่มีการเจรจาใดๆ จนกว่าทรัมป์จะหยุดปฏิบัติการทางทหาร"

สี่ปมขัดแย้งที่ขัดขวางข้อตกลงครั้งสุดท้าย

ก่อนที่จะเกิดการยกระดับความรุนแรงเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม การเจรจาก็เริ่มสะดุดลงแล้ว ข้อพิพาทหลักสี่ประเด็นที่ยังคงไม่ได้รับการแก้ไขมีดังนี้:

1. แผนการของอิหร่านที่จะห้ามเรือสหรัฐฯ และอิสราเอล

ณ วันที่ 6–7 สิงหาคม 2569 คณะกรรมาธิการความมั่นคงแห่งชาติของรัฐสภาอิหร่านอยู่ระหว่างการตรวจสอบร่างกฎหมายเบื้องต้น ซึ่งมีเนื้อหา:

• ห้ามเรือของสหรัฐฯ อิสราเอล และประเทศ "ที่ไม่เป็นมิตร" อื่นๆ ผ่านช่องแคบฮอร์มุซ
• ปรับสูงสุดถึง 20% ของมูลค่าสินค้าบนเรือหากละเมิด
• กำหนดให้ต้องมีการชดเชยจาก "ประเทศที่ไม่เป็นมิตร" ก่อนจึงจะอนุญาตให้ผ่านได้

อิหร่านยังอ้างว่าได้บรรลุข้อตกลงกับโอมานเกี่ยวกับเส้นทางเดินเรือที่เสนอ ซึ่งจะไม่รวมเรือสหรัฐฯ และอิสราเอล สหรัฐฯ ปฏิเสธอย่างสิ้นเชิงต่อการจัดเตรียมใดๆ ที่จำกัดเสรีภาพในการเดินเรือ เจ้าหน้าที่สหรัฐฯ กล่าวกับ CNBC ว่า "เส้นทางชั่วคราวใดๆ จะต้องไม่มีอุปสรรคใดๆ — หมายถึงไม่ต้องขออนุญาตหรือได้รับการอนุมัติ และไม่มีค่าผ่านทางหรือค่าธรรมเนียม ช่องแคบฮอร์มุซเป็นทางน้ำระหว่างประเทศ และไม่มีฝ่ายใดควบคุมช่องทางเดินเรือหรือความสามารถในการผ่านช่องแคบนี้ได้"

2. ข้อความของข้อตกลงที่แตกต่างกัน

ในช่วงหนึ่ง มีข้อความของ MOU อย่างน้อยสามฉบับที่ถูกเผยแพร่ออกมา — ทั้งหมดมีองค์ประกอบที่คล้ายคลึงกันเกี่ยวกับการเปิดช่องแคบ การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร และการเจรจานิวเคลียร์ แต่แตกต่างกันในเรื่องลำดับขั้นตอนและขอบเขต สิ่งนี้ทำให้เกิดข้อกล่าวหาว่าแต่ละฝ่ายกำลังดำเนินการจากความเข้าใจที่แตกต่างกันเกี่ยวกับสิ่งที่ตกลงกันไว้

3. สินทรัพย์ในต่างประเทศที่ถูกอายัดของอิหร่าน

อิหร่านยังให้ความสำคัญกับการปล่อยสินทรัพย์ในต่างประเทศที่ถูกอายัด ซึ่งเป็นข้อเรียกร้องที่ยังคงไม่ได้รับการแก้ไขแม้ในขณะที่ลงนาม MOU เดือนมิถุนายน การเจรจาในกรุงโดฮาเมื่อวันที่ 1 กรกฎาคมสิ้นสุดลงโดยไม่มีทีท่าว่าจะมีความคืบหน้าไปสู่สันติภาพที่ยั่งยืน เนื่องจากทั้งสองฝ่ายต่างกล่าวหากันและกันว่าเปลี่ยนคำพูดจากข้อผูกพันที่คิดว่าได้รับการแก้ไขแล้ว

4. การหยุดยิงที่เปราะบางและความเสี่ยงที่จะกลับมาสู้รบอีกครั้ง

หลังจากการเพิกถอนมาตรการคว่ำบาตรและการโจมตีของสหรัฐฯ เมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม ผู้นำอิหร่านกล่าวว่าจะ "ไม่มีการเจรจาใดๆ จนกว่าทรัมป์จะหยุดปฏิบัติการทางทหาร" ผู้ไกล่เกลี่ยจากกาตาร์และปากีสถานกำลังพยายามฟื้นฟูการหยุดยิง โดยรายงานถึง "ความคืบหน้า" ณ วันที่ 4 สิงหาคม แต่ข้อพิพาทหลักเกี่ยวกับใครเป็นผู้ควบคุมช่องแคบและภายใต้กฎเกณฑ์ใดยังคงไม่ได้รับการแก้ไข

บทสรุป

การกลับมาใช้มาตรการคว่ำบาตรน้ำมันของสหรัฐฯ ถือเป็นความพ่ายแพ้อย่างรุนแรงต่อ MOU เดือนมิถุนายน ข้อตกลงครั้งสุดท้ายเพื่อเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้งต้องชะงักงัน เนื่องจากข้อเรียกร้องของอิหร่านในการกีดกันเรือสหรัฐฯ และอิสราเอล การยืนกรานของเตหะรานให้ปล่อยสินทรัพย์ที่ถูกอายัด และการกล่าวโทษซึ่งกันและกันในเรื่องการละเมิดการหยุดยิง ความพยายามไกล่เกลี่ยโดยกาตาร์ ปากีสถาน และโอมานยังคงดำเนินต่อไป แต่อนาคตของข้อตกลงยังคงไม่แน่นอน สำหรับตลาดพลังงานโลก ผลกระทบนั้นมหาศาล: ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางขนส่งน้ำมันและก๊าซธรรมชาติเหลวประมาณหนึ่งในห้าของโลก