เมื่อกลุ่ม Facebook จุดชนวนวิกฤตชายแดนเซวตา

เมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม หรือเพียงไม่กี่วันก่อนการข้ามแดนครั้งใหญ่ กลุ่ม Hraga Ceuta มีสมาชิกมากกว่า 20,000 คน ตามรายงานของสถานีโทรทัศน์ท้องถิ่น Ceuta TV สมาชิกโพสต์ภาพหน้าจอ Google Maps เพื่อวัดระยะทางบริเวณเขื่อนกันคลื่นทาราฆัล (Tarajal) ซึ่งเป็นโครงสร้างคอนกรีตที่แนวชายแดนบรรจบกับทะเล นอกจากนี้ยังมีการแชร์ภาพชุดดำน้ำ คำแนะนำเกี่ยวกับการลงน้ำ และการนัดหมายเดินทางเป็นกลุ่มจากฟนีเดก

การเตรียมการไม่ได้จำกัดอยู่แค่ Facebook บัญชีชั่วคราวจำนวนมากบน TikTok และ Instagram โพสต์วิดีโอสั้นที่นำเสนอการข้ามแดนสำเร็จราวกับเป็นภารกิจที่ทำได้ไม่ยาก ส่วนกลุ่ม WhatsApp ถูกใช้เป็นช่องทางประสานงานแบบเรียลไทม์เมื่อวันข้ามแดนใกล้เข้ามา

ข่าวลวงเรื่อง “พรมแดนเปิด” เปลี่ยนแผนให้กลายเป็นความโกลาหล

ปัจจัยเร่งสำคัญที่สุดไม่ใช่เพียงข้อมูลด้านเส้นทางหรืออุปกรณ์ แต่คือข่าวลวงที่แพร่ซ้ำอย่างต่อเนื่องว่า พรมแดนของสเปน “เปิดอยู่” และเจ้าหน้าที่สเปนจะไม่สกัดกั้นหรือควบคุมตัวผู้ที่เดินทางถึงชายฝั่งเซวตา

ข่าวลือนี้แพร่ไปตามโพสต์บน Facebook วิดีโอ TikTok และข้อความส่งต่อใน WhatsApp ในช่วงหลายสัปดาห์ก่อนวันที่ 30 กรกฎาคม วิดีโอบางส่วนแสดงภาพผู้คนเดินขึ้นฝั่งโดยไม่มีเจ้าหน้าที่ขัดขวาง แต่หลายคลิปเป็นภาพจากเหตุการณ์ก่อนหน้า หรือถูกตัดต่อเลือกเฉพาะบางช่วงเพื่อสร้างความรู้สึกว่าการข้ามแดนเป็นเรื่องง่าย

แม้ข่าวลวงดังกล่าวจะไม่เป็นความจริง แต่กว่าข้อมูลจะถูกหักล้าง ผู้คนจำนวนมากก็ลงไปอยู่ในน้ำแล้ว เหตุการณ์จึงสะท้อนว่า เมื่อข้อมูลที่ผิดถูกส่งต่อในระบบนิเวศของหลายแพลตฟอร์ม ข่าวลวงสามารถทำหน้าที่เป็นตัวเร่งให้การเคลื่อนไหวที่วางแผนไว้ขยายตัวอย่างรวดเร็ว

สื่อโมร็อกโกบางแห่งเสนอข้อกล่าวหาเพิ่มเติมว่า แคมเปญบนโซเชียลมีเดียอาจเป็นความพยายามประสานงานเพื่อสร้างภาพความไม่มั่นคงในโมร็อกโก และตั้งคำถามต่อความสามารถของประเทศในการควบคุมชายแดน โดยเหตุการณ์เกิดขึ้นในช่วงการเฉลิมฉลองครบรอบ 27 ปีการขึ้นครองราชย์ของกษัตริย์โมฮัมเหม็ดที่ 6 อย่างไรก็ตาม ประเด็นนี้เป็นข้อกล่าวหาจากสื่อบางส่วน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ยืนยันแล้ว

ขนาดของเหตุการณ์: ผู้คน 50,000–60,000 คนใน 48 ชั่วโมง

ระหว่างวันที่ 30–31 กรกฎาคม มีผู้ย้ายถิ่นประมาณ 50,000–60,000 คน เดินทางเข้าสู่เซวตา ส่วนใหญ่ด้วยการว่ายน้ำอ้อมหรือเดินลุยผ่านบริเวณเขื่อนกันคลื่นทาราฆัล

ฮวน เฆซุส บิบัส (Juan Jesús Vivas) ผู้นำเซวตา ระบุว่าสถานการณ์ “ไม่ยั่งยืนอย่างสิ้นเชิง” สำหรับดินแดนที่มีประชากรราว 83,000 คน

มีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 57 คน จากความพยายามดังกล่าว โดยส่วนใหญ่เสียชีวิตจากการจมน้ำ ทำให้เหตุการณ์นี้เป็นหนึ่งในเหตุการณ์ข้ามแดนที่มีผู้เสียชีวิตมากที่สุดในประวัติศาสตร์ของเซวตา เมื่อเทียบกันแล้ว วิกฤตครั้งใหญ่ก่อนหน้านี้ในเดือนพฤษภาคม 2021 มีผู้ข้ามแดนประมาณ 10,000 คนภายในเวลาสองวัน

หลังเกิดเหตุ: ส่งตัวกลับ เสริมกำลัง และนายกรัฐมนตรีลงพื้นที่

ทางการสเปนและโมร็อกโกดำเนินมาตรการอย่างรวดเร็ว ภายในวันที่ 31 กรกฎาคม มีผู้ย้ายถิ่นอย่างน้อย 48,300 คนถูกส่งกลับโมร็อกโก ภายใต้ปฏิบัติการส่งตัวกลับร่วมกันของทั้งสองประเทศ

สเปนส่งกองทัพเข้าเสริมกำลังตำรวจพิทักษ์พลเรือน (Civil Guard) เพื่อดูแลความมั่นคงบริเวณชายแดน นายกรัฐมนตรีเปโดร ซานเชซ (Pedro Sánchez) เดินทางไปเซวตาพร้อมเฟร์นันโด กรันเด-มาร์ลัสกา (Fernando Grande-Marlaska) รัฐมนตรีมหาดไทย

ซานเชซกล่าวโทษเครือข่ายค้ามนุษย์ และให้คำมั่นว่าจะทำงานร่วมกับทางการโมร็อกโกเพื่อ “ฟื้นคืนภาวะปกติโดยเร็วที่สุด” แต่การส่งตัวกลับอย่างรวดเร็วไม่ได้ยุติแรงกดดันทางการเมืองและข้อถกเถียงด้านมนุษยธรรม

ผลกระทบทางการเมืองที่ขยายจากเซวตาสู่ยุโรป

พรรคขวาจัดใช้วิกฤตโจมตีนโยบายผู้อพยพ

พรรคการเมืองขวาจัดในสเปนและประเทศยุโรปอื่น ๆ ใช้เหตุการณ์นี้เป็นหลักฐานกล่าวหาว่านโยบายด้านการย้ายถิ่นของรัฐบาลผสมที่สนับสนุนการรับผู้อพยพของซานเชซล้มเหลว รัฐมนตรีมหาดไทยอิตาลีประกาศว่าจะเพิ่มการตรวจสอบผู้ที่ไม่ใช่พลเมืองสหภาพยุโรปซึ่งเดินทางเข้าจากสเปน ขณะที่นักการเมืองบางรายเรียกร้องให้ระงับสถานะของสเปนในเขตเชงเกน

ความสัมพันธ์มาดริด–ราบัตกลับมาตึงเครียด

เหตุการณ์ดังกล่าวจุดชนวนความขัดแย้งทางการทูตระหว่างมาดริดกับราบัตขึ้นมาอีกครั้ง หนังสือพิมพ์ Le Monde รายงานว่านี่อาจเป็นจุดตกต่ำครั้งใหม่ของความสัมพันธ์ทวิภาคี โดยมีข้อกล่าวหาว่าโมร็อกโกอาจสูญเสียการควบคุม หรือปล่อยให้การไหลบ่าเกิดขึ้นโดยปริยายเพื่อใช้เป็นเครื่องต่อรอง

เจ้าหน้าที่โมร็อกโกปฏิเสธข้อกล่าวหาดังกล่าวต่อสาธารณะ โดยระบุว่าเหตุการณ์เกิดจาก “องค์กรอาชญากรรม” และยืนยันว่าความร่วมมือกับสเปนยังคง “เป็นแบบอย่าง”

วิกฤตมนุษยธรรมในเมืองขนาดเล็ก

บิบัสประกาศว่าเซวตากำลังเผชิญ “ภาวะฉุกเฉินด้านมนุษยธรรมและสังคมอย่างสิ้นเชิง” โดยระบุว่าศูนย์รองรับผู้เดินทางมาถึงไม่สามารถรองรับจำนวนคนได้ และมีผู้ย้ายถิ่นหลายร้อยคนต้องนอนตามท้องถนน

เขาเรียกร้องให้รัฐบาลกลางในกรุงมาดริดประกาศภาวะฉุกเฉินระดับชาติ แต่กระทรวงมหาดไทยสเปนปฏิเสธคำขอในเบื้องต้น

แรงกดดันต่อเขตเชงเกน

รัฐมนตรีมหาดไทยฝรั่งเศส โลรองต์ นูเนซ (Laurent Nunez) ประกาศว่าจะเพิ่มการตรวจสอบชายแดนที่ติดกับสเปน และเปิดใช้กำลัง Rapid Intervention Border Force ด้านนายกรัฐมนตรีเดนมาร์ก เมตเต เฟรเดอริกเซน (Mette Frederiksen) เรียกร้องให้สหภาพยุโรป “พิจารณาทุกทางเลือก”

ด้วยเหตุนี้ วิกฤตเซวตาจึงไม่ได้เป็นเพียงปัญหาชายแดนระหว่างสเปนกับโมร็อกโก แต่กลายเป็นจุดปะทุในการถกเถียงระดับยุโรปเรื่องความมั่นคงชายแดนภายนอกและอนาคตของพื้นที่เชงเกน ซึ่งเป็นเขตที่ประเทศสมาชิกเปิดพรมแดนระหว่างกันเป็นส่วนใหญ่

บทเรียนสำคัญจากวิกฤตเซวตา

• โซเชียลมีเดียกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานของการเคลื่อนไหว เหตุการณ์ไม่ได้เกิดขึ้นโดยฉับพลัน แต่มีการเตรียมการเป็นเวลาหลายสัปดาห์ผ่านกลุ่ม Facebook สาธารณะที่แบ่งปันแผนที่ คำแนะนำเรื่องอุปกรณ์ และข้อมูลด้านการเดินทาง
• ข่าวลวงทำหน้าที่เป็นเชื้อเพลิง ข่าวลือเรื่อง “พรมแดนเปิด” คือแรงเร่งที่เปลี่ยนการข้ามแดนที่มีการวางแผนไว้ให้กลายเป็นการเคลื่อนย้ายของผู้คนนับหมื่นภายใน 48 ชั่วโมง
• ความรับผิดชอบของแพลตฟอร์มถูกตั้งคำถาม กลุ่ม Facebook ที่ใช้ประสานงานหลักยังคงมีความเคลื่อนไหวระหว่างเกิดเหตุ ทำให้เกิดข้อสงสัยว่าแพลตฟอร์มบังคับใช้กฎต่อเนื้อหาที่อาจอำนวยความสะดวกแก่การลักลอบขนคนได้มีประสิทธิภาพเพียงใด

กรณีเซวตาจึงชี้ให้เห็นว่า วิกฤตชายแดนในยุคดิจิทัลอาจไม่ได้เริ่มต้นที่ด่านตรวจหรือแนวรั้ว แต่เริ่มจากโพสต์หนึ่ง คลิปหนึ่ง หรือข้อความส่งต่อหนึ่งข้อความ—ก่อนจะขยายตัวเร็วกว่าที่หน่วยงานรัฐจะตรวจสอบและตอบโต้ได้ทัน