อิหร่าน-โอมานเปิดฉากประชุมคณะกรรมการฮอร์มุซครั้งแรก ทิศทางใหม่ของช่องแคบที่โลกต้องจับตา

เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน 2026 อิหร่านและโอมานได้จัดการประชุมคณะกรรมการร่วมฮอร์มุซครั้งแรก (Joint Hormuz Committee) ณ กรุงมัสกัต ประเทศโอมาน ซึ่งเป็นการหารือระดับทวิภาคีอย่างเป็นทางการครั้งแรกว่าด้วยการบริหารช่องแคบฮอร์มุซในอนาคตนับตั้งแต่กรอบสันติภาพอิหร่าน-สหรัฐฯ ได้ลงนามกัน การประชุมครั้งนี้เปิดบทใหม่ที่สำคัญในประเด็นการแย่งชิงการควบคุมช่องแคบน้ำมันที่สำคัญที่สุดของโลก ซึ่งส่งผลกระทบต่อตลาดพลังงานโลก ค่าขนส่งสินค้า และความมั่นคงในภูมิภาคที่ขยายออกไปไกลเกินกว่าสองรัฐอ่าวเปอร์เซีย

ความคืบหน้าสำคัญของการประชุมคณะกรรมการครั้งแรก

นายคาเซม การิบาบาดี (Kazem Gharibabadi) รัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงการต่างประเทศอิหร่าน นำคณะผู้แทนเตหะรานในกรุงมัสกัตสำหรับการหารือ ซึ่งเจ้าหน้าที่ระบุว่าเป็นการประชุมครั้งแรกในชุดการเจรจาทวิภาคีที่เน้นไปที่การ "จัดการ" และ "การปกครอง" ช่องแคบ คณะกรรมการได้ยกระดับการหารือจากหลักการทางการทูตกว้างๆ สู่การเจรจาเกี่ยวกับข้อตกลงที่เป็น รูปธรรมทางข้อความ เพื่อกำหนดขั้นตอนการผ่านเรือและการแบ่งปันค่าใช้จ่ายสำหรับการจัดการในอนาคต อิหร่านและโอมานตกลงจัดตั้งคณะกรรมการดังกล่าวเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2026 หลังจากการเยือนกรุงมัสกัตของนายโมฮัมหมัด บาเกอร์ กาลิบาฟ (Mohammad Bagher Ghalibaf) ประธานรัฐสภาอิหร่าน และนายอับบาส อารักชี (Abbas Araghchi) รัฐมนตรีต่างประเทศ

สถาบันเพื่อการศึกษาสงคราม (ISW) ประเมินว่าอิหร่านกำลังใช้กลไกนี้เพื่อพยายามใช้อำนาจในระยะยาวเหนือช่องแคบ ทำให้สามารถควบคุมการผ่านเรือและจำกัดการสัญจรได้ตามดุลยพินิจ ซึ่งเป็นแนวโน้มที่สร้างความกังวลให้กับเจ้าหน้าที่สหรัฐฯ และบริษัทขนส่งระหว่างประเทศ

พื้นฐานทางกฎหมาย: บันทึกความเข้าใจอิสลามาบัด

การเจรจาของคณะกรรมการมีพื้นฐานทางกฎหมายมาจาก บันทึกความเข้าใจอิสลามาบัด (Islamabad Memorandum of Understanding) ซึ่งเป็นข้อตกลงกรอบ 14 ข้อที่ลงนามทางอิเล็กทรอนิกส์เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน 2026 และลงนามอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 19 มิถุนายนในสวิตเซอร์แลนด์ ระหว่างสหรัฐฯ และอิหร่าน บันทึกความเข้าใจฯ ระบุอย่างชัดเจนถึงการ เปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้ง และความมุ่งมั่นร่วมกันในการเจรจาข้อตกลงที่ครอบคลุมขั้นสุดท้ายภายใน 60 วัน นอกจากนี้ยังฟื้นฟูการห้ามใช้กำลังและแสวงหามติที่มีผลผูกพันของคณะมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติเพื่อรับรองข้อตกลงขั้นสุดท้าย

ข้อสำคัญคือบันทึกความเข้าใจฯ ไม่ได้ ระบุว่าช่องแคบจะถูกปกครองในระยะยาวอย่างไร — ช่องว่างนี้คือสิ่งที่อิหร่านและโอมานกำลังพยายามเติมเต็มในระดับทวิภาคี โดยเป็นการเจรจาล่วงหน้าเกี่ยวกับสถานะของช่องแคบก่อนที่กรอบเวลา 60 วันจะสิ้นสุดลง ข้อ 5 ของบันทึกความเข้าใจอิสลามาบัด ซึ่งทั้งสองฝ่ายอ้างถึงระหว่างการประชุมมัสกัต เป็นกรอบสำหรับการหารือเหล่านี้

บริบท: สี่เดือนแห่งความปั่นป่วนทางการเดินเรือและการปะทะทางทหาร

การประชุมคณะกรรมการไม่ได้เกิดขึ้นในสุญญากาศ ช่องแคบถูกปิดอย่างมีประสิทธิผลตั้งแต่วันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 เมื่อสหรัฐฯ และอิสราเอลเปิดฉากโจมตีทางอากาศต่ออิหร่าน กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม (IRGC) ออกคำเตือนห้ามการผ่านเรือ และผู้ประกอบการเรือบรรทุกน้ำมัน ก๊าซ และเรือบรรทุกสินค้ารายใหญ่ระงับการขนส่ง ผลกระทบคือภาวะช็อกทางเศรษฐกิจโลกอย่างรุนแรง: คนงานเดินเรือนับพันคนติดค้างบนเรือประมาณ 2,000 ลำ บริษัทประกันปฏิเสธความคุ้มครอง และข้อมูลติดตามเรือแสดงให้เห็นว่าการจราจรผ่านจุดคอขวดที่รองรับประมาณ 20% ของน้ำมันดิบโลกหยุดชะงักเกือบทั้งหมด

การปะทะทางทหารยังคงดำเนินต่อไปแม้หลังจากลงนามบันทึกความเข้าใจฯ แล้วก็ตาม เมื่อวันที่ 25 มิถุนายน หน่วยงานของสหประชาชาติหยุดการอพยพเรือหลังจากที่เรือลำหนึ่งถูกกระสุนปืนโจมตีบริเวณนอกชายฝั่งโอมาน เมื่อวันที่ 27 มิถุนายน ซึ่งเป็นเวลาเพียงสองวันก่อนการประชุมคณะกรรมการ อิหร่านประกาศว่าได้โจมตีฐานทัพทหารสหรัฐฯ ในตะวันออกกลางเพื่อตอบโต้การโจมตีของสหรัฐฯ ใกล้ช่องแคบ ซึ่งคุกคามกรอบสันติภาพที่เปราะบาง

วิสัยทัศน์ของอิหร่านและสหรัฐฯ ที่แข่งขันกันเพื่อควบคุมเส้นทางน้ำ

วิสัยทัศน์ของอิหร่าน — การควบคุมร่วมอิหร่าน-โอมาน เตหะรานต้องการจัดตั้งกลไกถาวรร่วมกับโอมานที่จะให้อำนาจที่เท่าเทียมกันในการควบคุมและเรียกเก็บค่าธรรมเนียมการผ่านเรือ เจ้าหน้าที่อิหร่านเตือนอย่างชัดเจนว่าช่องแคบ "จะไม่กลับคืนสู่สถานะก่อนสงคราม" และระบุว่าเตหะรานจะจัดเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือหลังจากช่วง 60 วัน แถลงการณ์ร่วมจากการเจรจาเมื่อวันที่ 23 มิถุนายนกล่าวถึงการหารือเกี่ยวกับ "การจัดการการเดินเรือ บริการที่เกี่ยวข้อง และค่าธรรมเนียมที่เกี่ยวข้อง" อย่างเฉพาะเจาะจง

วิสัยทัศน์ของสหรัฐฯ — เสรีภาพในการเดินเรือภายใต้กฎหมายระหว่างประเทศ จุดยืนของสหรัฐฯ ซึ่งสะท้อนอยู่ในบันทึกความเข้าใจฯ คือการให้ช่องแคบเปิดอีกครั้งภายใต้กรอบอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยกฎหมายทะเล (UNCLOS) ที่มีอยู่ ซึ่งรับประกันการผ่านโดยสุจริตและเสรีภาพในการเดินเรือ โดยไม่มีค่าผ่านทางหรือข้อจำกัดฝ่ายเดียวของอิหร่าน

ผลกระทบเชิงยุทธศาสตร์: ด้วยการรวมโอมาน — รัฐที่เป็นกลางซึ่งมีน่านน้ำอาณาเขตของตนเองตามแนวช่องแคบ — เข้าไปในโครงสร้างการปกครอง อิหร่านกำลังพยายามสร้างข้อเท็จจริงสำเร็จรูปทวิภาคีที่สหรัฐฯ และชุมชนการเดินเรือระหว่างประเทศจะยากที่จะล้มล้าง ซึ่งเท่ากับเป็นการเบียดสหรัฐฯ ออกจากรูปแบบการกำกับดูแลในอนาคตของช่องแคบอย่างมีประสิทธิผล

การจัดการผ่านเรือชั่วคราวระหว่างกรอบเวลา 60 วัน

ภายใต้บันทึกความเข้าใจฯ อิหร่านตกลงที่จะ "เปิดช่องแคบอย่างค่อยเป็นค่อยไป" และสหรัฐฯ ให้คำมั่นที่จะยกเลิกการปิดล้อมทางทะเลต่อการส่งออกน้ำมันของอิหร่าน การอพยพเรือที่ติดค้างโดยสหประชาชาติ อย่างไรก็ตาม ถูกหยุดชั่วคราวเมื่อวันที่ 25 มิถุนายน หลังจากการโจมตีด้วยกระสุนปืนนอกชายฝั่งโอมาน ซึ่งบ่งชี้ว่าการผ่านเรืออย่างปลอดภัยยังไม่ได้รับการรับประกัน

เวลาใกล้จะหมดลง: ภายในกลางเดือนสิงหาคม 2026 สหรัฐฯ และอิหร่านจะต้องสรุปข้อตกลงสันติภาพที่ครอบคลุม หรือเสี่ยงต่อการล่มสลายของกรอบการเจรจา หากไม่มีข้อตกลง อิหร่านส่งสัญญาณว่าจะกำหนดค่าธรรมเนียมและข้อจำกัดการผ่านเรือฝ่ายเดียว ในขณะที่สหรัฐฯ เตือนถึงปฏิบัติการทางทหารอีกครั้ง ณ วันที่ 29 มิถุนายน การจราจรทางเรือยังคงถูกจำกัดอย่างรุนแรง มีเรือเพียง "บางส่วน" ที่เคลื่อนที่ได้ แต่การจราจรเชิงพาณิชย์ตามปกติยังไม่กลับมาดำเนินการอีกครั้ง และสภาพแวดล้อมด้านความปลอดภัยยังคงผันผวนอย่างมาก