โรงกลั่น 'กาน้ำชา' จีน รับศึกหนัก อัตราการเดินเครื่องร่วงเหลือ 50.5% ต่ำสุดในรอบ 9 ปี สะท้อนวิกฤตซ้อนวิกฤตในตลาดน้ำมันโลก

โรงกลั่นน้ำมันอิสระของจีน หรือที่เรียกกันติดปากว่า 'Teapot Refineries' (โรงกลั่นกาน้ำชา) กำลังเผชิญกับวิกฤตครั้งรุนแรงที่สุดในรอบเกือบหนึ่งทศวรรษ ล่าสุดอัตราการเดินเครื่อง (Run Rate) ร่วงลงมาอยู่ที่ระดับ 50.5% ในสัปดาห์สิ้นสุดวันที่ 21 มิถุนายน 2026 ซึ่งเป็นระดับต่ำสุดนับตั้งแต่ปี 2017 และยังต่ำกว่าช่วงที่โควิด-19 ระบาดหนักเสียอีก เบื้องหลังตัวเลขนี้คือพายุลูกใหญ่ที่ถาโถมเข้ามาพร้อมกันทั้งจากภูมิรัฐศาสตร์ นโยบาย และอุปสงค์ที่อ่อนแอลง นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้น และสิ่งที่มันบอกเราเกี่ยวกับตลาดน้ำมันโลก

อะไรคือต้นเหตุที่ทำให้ 'กาน้ำชา' ถึงกับสะดุด?

ความขัดแย้งสหรัฐฯ-อิหร่าน และการปิดช่องแคบฮอร์มุซ ปฏิบัติการทางทหารของสหรัฐฯ และอิสราเอลต่ออิหร่านเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 ส่งผลให้อิหร่านตอบโต้ด้วยการปิดช่องแคบฮอร์มุซ เส้นทางเดินเรือที่ลำเลียงน้ำมันและก๊าซธรรมชาติถึง 20% ของโลก การปิดครั้งนี้ตัดตอนเส้นเลือดใหญ่ของโรงกลั่นกาน้ำชาทันที เนื่องจากพวกเขาคือผู้นำเข้าน้ำมันดิบอิหร่านรายใหญ่ที่สุด โดยเฉพาะโรงกลั่นในมณฑลซานตง ก่อนเกิดความขัดแย้ง น้ำมันดิบอิหร่านชนิดเบามีราคาถูกกว่าน้ำมันดิบเบรนท์ถึง 11 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล แต่ส่วนลดนี้ได้หายไปหมดแล้ว

ราคาวัตถุดิบ (Feedstock) พุ่งทะยาน เมื่อแหล่งน้ำมันราคาถูกถูกตัดขาดและราคาน้ำมันโลกดีดตัวสูงขึ้น โรงกลั่นกาน้ำชาก็สูญเสียความได้เปรียบด้านต้นทุนที่เป็นหัวใจของโมเดลธุรกิจ ราคาที่พุ่งสูงส่งผลให้ส่วนต่างกำไรจากการกลั่น (Refining Margins) ติดลบอย่างหนัก ซึ่งแย่ที่สุดนับตั้งแต่ปี 2024

อุปสงค์ในประเทศจีนที่อ่อนแอ ความต้องการใช้น้ำมันเบนซินและดีเซลในจีนยังคงซบเซาจากการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจที่เชื่องช้า ทำให้โรงกลั่นกาน้ำชาไม่มีตลาดในประเทศที่แข็งแรงพอที่จะระบายสินค้า แม้ว่าจะหาแหล่งน้ำมันดิบได้ก็ตาม

โควต้าการส่งออกที่ถูกจำกัด รัฐบาลปักกิ่งควบคุมโควต้าการส่งออกน้ำมันสำเร็จรูปอย่างเข้มงวด ทำให้โรงกลั่นกาน้ำชาไม่สามารถระบายผลผลิตส่วนเกินออกไปยังตลาดต่างประเทศเพื่อชดเชยอุปสงค์ในประเทศที่อ่อนแอได้

ภาษีและกฎระเบียบใหม่ของจีน ในเดือนมกราคม 2025 จีนได้บังคับใช้กฎระเบียบด้านภาษีศุลกากรและภาษีใหม่ ซึ่งส่งผลโดยตรงต่ออัตรากำไรของโรงกลั่นกาน้ำชา ทำให้บางแห่งต้องหยุดดำเนินการไปเลย สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานว่า โรงกลั่นอิสระหลายแห่งในจีนตะวันออกได้หยุดเดินเครื่องหรือกำลังจะหยุดดำเนินการ เนื่องจากกฎระเบียบใหม่ซ้ำเติมผลขาดทุนทางการเงินของพวกเขา

สัญญาณอะไรที่บอกเราเกี่ยวกับความต้องการน้ำมันดิบของจีน?

ยอดนำเข้าน้ำมันดิบโดยรวมของจีนยังสูงในปี 2025 สถิติการนำเข้าสูงถึง 580 ล้านเมตริกตัน เพิ่มขึ้น 4.6% แต่แรงขับเคลื่อนหลักมาจากโรงกลั่นยักษ์ใหญ่ของรัฐที่กักตุนน้ำมันดิบรัสเซียราคาถูก ไม่ใช่จากความต้องการที่แท้จริงที่เติบโต โรงกลั่นกาน้ำชาซึ่งอ่อนไหวต่ออัตรากำไรมากกว่า คือ 'นกขมิ้นในเหมืองถ่านหิน' ที่ส่งสัญญาณเตือน

ภาคการกลั่นกำลังแตกออกเป็นสองขั้ว โรงกลั่นของรัฐกำลังขยายตัวและเดินเครื่องใกล้เต็มกำลัง ในขณะที่โรงกลั่นกาน้ำชากำลังถูกบีบให้เข้าสู่ภาวะถดถอยเชิงโครงสร้าง วูด แม็คเคนซี (Wood Mackenzie) รายงานว่า ในปี 2024 โรงกลั่นจีนโดยรวมเดินเครื่องเพียง 75% ของกำลังการผลิต ซึ่งต่ำเป็นอันดับสองนับตั้งแต่ปี 2019 และต่ำกว่าอัตราการใช้กำลังการผลิตกว่า 90% ของโรงกลั่นสหรัฐฯ อย่างมีนัยสำคัญ สำหรับโรงกลั่นกาน้ำชา อัตราการเดินเครื่องของพวกเขาอยู่ที่เพียง 54% ในปี 2024 ซึ่งต่ำที่สุดนับตั้งแต่ปี 2017 (หากไม่นับช่วงโรคระบาด)

ความต้องการเชื้อเพลิงของจีนอาจถึงจุดสูงสุดแล้ว นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่เชื่อว่าความต้องการน้ำมันเบนซินและดีเซลของจีนถึงจุด Plateau ในระยะยาว ซึ่งจะจำกัดศักยภาพการฟื้นตัวของโรงกลั่นกาน้ำชาอย่างถาวร การวิเคราะห์ของรอยเตอร์ชี้ว่า กำลังการกลั่นน้ำมันของจีนมากถึง 10% อาจต้องถูกปิดตัวลงในทศวรรษหน้า เนื่องจากการถึงจุดสูงสุดของความต้องการเชื้อเพลิงที่เร็วกว่าที่คาดการณ์ไว้

ผลกระทบต่อตลาดน้ำมันโลก

การลดการซื้อของโรงกลั่นกาน้ำชาจีนกำลังกำจัดแหล่งอุปสงค์ที่อ่อนไหวต่อราคารายใหญ่ออกจากตลาด โดยเฉพาะน้ำมันดิบชนิด Medium-Sour จากตะวันออกกลางและรัสเซีย ซึ่งสร้างแรงกดดันให้ส่วนต่างกำไรของโรงกลั่นทั่วโลกลดลง และทำให้สมดุลอุปสงค์-อุปทานซับซ้อนยิ่งขึ้น

โรงกลั่นในเอเชีย-แปซิฟิกชะลอการซื้อน้ำมันดิบจากตะวันออกกลาง ท่ามกลางความโกลาหล ซึ่งมีส่วนทำให้กระแสการค้าน้ำมันโลกต้องถูกเปลี่ยนเส้นทาง

กระทรวงการคลังสหรัฐฯ เพิ่มความเข้มงวดในการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตร ต่อคนกลางในจีนที่เคยเป็นช่องทางลำเลียงน้ำมันอิหร่านไปยังโรงกลั่นกาน้ำชา ซึ่งยิ่งทำให้ช่องทางอุปทานตีบตันลงไปอีก ในเดือนเมษายน 2026 กระทรวงการคลังสหรัฐฯ ได้ออกคำเตือนอย่างเป็นทางการเกี่ยวกับความเสี่ยงจากการคว่ำบาตรที่เชื่อมโยงกับหน่วยงานในจีนที่เกี่ยวข้องกับการค้าน้ำมันดิบอิหร่าน ข้อมูลจาก Kpler แสดงให้เห็นว่าการไหลของน้ำมันดิบที่ถูกคว่ำบาตรเข้ามณฑลซานตงลดลงอย่างมีนัยสำคัญในปี 2025

แนวโน้มการฟื้นตัว: ยังคงไม่แน่นอนสูง

การคาดการณ์ระยะสั้นเป็นจริง นักวิเคราะห์จาก Energy Aspects เคยคาดการณ์ว่าอัตราการเดินเครื่องของโรงกลั่นกาน้ำชาอาจร่วงลงเหลือ 50% ในเดือนเมษายน 2026 และภาคส่วนนี้ก็แตะระดับ 50.5% ในวันที่ 21 มิถุนายน ส่วนต่างกำไรยังคงติดลบ และโรงกลั่นหลายแห่งกำลังขาดทุนในอัตราการใช้กำลังการผลิตปัจจุบัน

อุปสรรคเชิงโครงสร้างนั้นคงทน โรงกลั่นกาน้ำชาประสบปัญหามาตั้งแต่ก่อนเกิดวิกฤตช่องแคบฮอร์มุซแล้ว ไม่ว่าจะเป็นกำลังการผลิตล้นเกิน แรงกดดันด้านกฎระเบียบ และอุปสงค์เชื้อเพลิงที่ชะลอตัว แม้ช่องแคบฮอร์มุซจะเปิดอีกครั้ง ห่วงโซ่อุปทานน้ำมันราคาถูกที่ถูกคว่ำบาตรซึ่งเคยค้ำจุนพวกเขาก็ได้รับความเสียหายอย่างมากจากการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐฯ โรงกลั่นกาน้ำชาพึ่งพาน้ำมันดิบที่ถูกคว่ำบาตรเกือบทั้งหมด และ S&P Global รายงานตั้งแต่ต้นปี 2025 ว่าพวกเขากำลังลดการใช้กำลังการผลิตเนื่องจากปัญหาการขาดแคลนวัตถุดิบแล้ว

การกวาดล้างครั้งใหญ่กำลังเกิดขึ้น โรงกลั่นกาน้ำชาขนาดเล็กหลายแห่งหยุดดำเนินการอย่างไม่มีกำหนดแล้ว ภาคส่วนนี้กำลังเผชิญกับการปรับโครงสร้างถาวร โดยมีเพียงโรงกลั่นอิสระที่ใหญ่ที่สุดหรือมีการบูรณาการมากที่สุดเท่านั้นที่จะอยู่รอด การกลับไปสู่อัตราการเดินเครื่องก่อนเกิดวิกฤต (ประมาณ 60–70%) ดูเหมือนจะเป็นไปได้ยาก หากไม่มีปัจจัยพลิกผัน เช่น ราคาน้ำมันดิบที่ลดลงอย่างรวดเร็ว การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร หรือการฟื้นตัวของการบริโภคเชื้อเพลิงในจีน ซึ่งไม่มีสัญญาณใด ๆ เหล่านี้ปรากฏให้เห็นในกลางปี 2026