โรงกลั่น ‘กาน้ำชา’ จีนร่วงหนักสุดในรอบ 9 ปี: เปิดสาเหตุและผลกระทบต่อตลาดน้ำมันโลก

อัตราการเดินเครื่องของโรงกลั่นน้ำมันอิสระ ‘กาน้ำชา’ (Teapot Refineries) ของจีน ดิ่งลงสู่ระดับ 50.5% ในสัปดาห์สิ้นสุดวันที่ 21 มิถุนายน 2026 ซึ่งเป็นระดับต่ำสุดนับตั้งแต่ปี 2017 และยังต่ำกว่าช่วงที่โควิด-19 ระบาดหนักอีกด้วย เบื้องหลังตัวเลขนี้คือปัจจัยหลายอย่างที่ถาโถมเข้ามาพร้อมกัน ตั้งแต่ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ ไปจนถึงกฎระเบียบภายในประเทศที่เข้มงวดขึ้น บทความนี้จะพาไปดูว่าเกิดอะไรขึ้นและมันบอกอะไรกับตลาดน้ำมันโลกบ้าง

สาเหตุทันทีที่ทำให้ ‘กาน้ำชา’ ทรุดตัว

• ความขัดแย้งสหรัฐฯ-อิหร่าน และการปิดช่องแคบฮอร์มุซ: ปฏิบัติการทางทหารของสหรัฐฯ และอิสราเอลต่ออิหร่านเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 ทำให้อิหร่านตอบโต้ด้วยการปิดช่องแคบฮอร์มุซ เส้นทางเดินเรือที่รองรับการขนส่งน้ำมันและก๊าซราว 20% ของโลก การปิดครั้งนี้ตัดตอนแหล่งน้ำมันดิบราคาถูกจากอิหร่านซึ่งเป็นสายเลือดหลักของโรงกลั่นกาน้ำชา โดยเฉพาะในมณฑลซานตง ซึ่งเป็นผู้นำเข้าน้ำมันอิหร่านรายใหญ่ที่สุด การสูญเสียวัตถุดิบราคาถูกนี้ส่งผลให้ต้นทุนของโรงกลั่นพุ่งสูงขึ้นทันที
• ราคาวัตถุดิบพุ่งสูงอย่างก้าวกระโดด: เมื่อน้ำมันดิบที่ถูกคว่ำบาตรถูกตัดตอน และราคาน้ำมันดิบโลกเพิ่มสูงขึ้น โรงกลั่นกาน้ำชาก็สูญเสียส่วนลดราคาที่เป็นหัวใจของรูปแบบธุรกิจ ราคาที่พุ่งสูงนี้ทำให้มาร์จิ้นการกลั่นของพวกเขาติดลบอย่างรุนแรง ซึ่งเป็นระดับที่แย่ที่สุดนับตั้งแต่ปี 2024
• อุปสงค์เชื้อเพลิงภายในประเทศอ่อนแอ: ความต้องการใช้น้ำมันเบนซินและดีเซลของจีนยังคงซบเซาท่ามกลางการฟื้นตัวทางเศรษฐกิจที่เชื่องช้า ทำให้โรงกลั่นกาน้ำชาไม่มีตลาดภายในที่แข็งแรงพอที่จะระบายสินค้า แม้ว่าจะสามารถหาแหล่งน้ำมันดิบได้ก็ตาม
• ข้อจำกัดด้านโควตาการส่งออก: รัฐบาลปักกิ่งควบคุมโควตาการส่งออกเชื้อเพลิงอย่างเข้มงวด ป้องกันไม่ให้โรงกลั่นกาน้ำชาสามารถระบายผลผลิตส่วนเกินออกสู่ตลาดโลกเพื่อชดเชยอุปสงค์ในประเทศที่อ่อนแอ
• กฎระเบียบภาษีน้ำมันใหม่ของจีน: ตั้งแต่เดือนมกราคม 2025 จีนได้ออกกฎระเบียบด้านภาษีศุลกากรและภาษีใหม่ ซึ่งส่งผลโดยตรงต่อมาร์จิ้นของโรงกลั่นกาน้ำชา ทำให้หลายแห่งต้องหยุดดำเนินการ ปัจจัยด้านกฎระเบียบเหล่านี้ยิ่งซ้ำเติมผลกระทบจากปัจจัยภายนอก

สิ่งนี้สะท้อนอะไรเกี่ยวกับอุปสงค์น้ำมันดิบของจีน?

• การนำเข้าน้ำมันดิบโดยรวมของจีนในปี 2025 ยังสูงเป็นประวัติการณ์ ที่ 580 ล้านเมตริกตัน เพิ่มขึ้น 4.6% แต่สาเหตุหลักมาจากการที่โรงกลั่นขนาดใหญ่ของรัฐกักตุนน้ำมันรัสเซียราคาถูก ไม่ใช่เพราะอุปสงค์ที่แท้จริงเพิ่มขึ้น โรงกลั่นกาน้ำชาซึ่งอ่อนไหวต่อมาร์จิ้นมากกว่า จึงเป็นเสมือน ‘นกขมิ้นในเหมือง’ ที่ส่งสัญญาณเตือนถึงปัญหาที่แท้จริง
• ภาคการกลั่นกำลังแตกออกเป็นสองขั้ว: โรงกลั่นยักษ์ใหญ่ของรัฐกำลังขยายกำลังการผลิตและเดินเครื่องใกล้เต็มกำลัง ขณะที่โรงกลั่นกาน้ำชาอิสระกำลังถูกบีบให้เข้าสู่ภาวะถดถอยเชิงโครงสร้าง Wood Mackenzie รายงานว่า โรงกลั่นจีนโดยรวมเดินเครื่องเพียง 75% ของกำลังการผลิตในปี 2024 ซึ่งเป็นระดับต่ำเป็นอันดับสองนับตั้งแต่ปี 2019 และต่ำกว่าโรงกลั่นในสหรัฐฯ ที่มีอัตราการใช้กำลังการผลิตสูงกว่า 90%
• อุปสงค์เชื้อเพลิงของจีนอาจถึงจุดสูงสุดแล้ว: นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่เชื่อว่าความต้องการน้ำมันเบนซินและดีเซลในจีนได้ถึงจุด plateau ในระยะยาว ซึ่งจะจำกัดศักยภาพในการฟื้นตัวของโรงกลั่นกาน้ำชาอย่างถาวร

ผลกระทบต่อตลาดน้ำมันโลก

• การลดการซื้อน้ำมันของโรงกลั่นกาน้ำชาจีนเป็นการขจัดแหล่งอุปสงค์ที่อ่อนไหวต่อราคารายใหญ่ออกจากตลาดโลก โดยเฉพาะน้ำมันดิบชนิดกลาง-เปรี้ยว (medium-sour) จากตะวันออกกลางและรัสเซีย สิ่งนี้เพิ่มแรงกดดันต่อมาร์จิ้นการกลั่นทั่วโลกและทำให้สมดุลอุปสงค์-อุปทานซับซ้อนยิ่งขึ้น
• โรงกลั่นในเอเชีย-แปซิฟิกกำลังชะลอการซื้อน้ำมันจากตะวันออกกลาง ท่ามกลางการหยุดชะงัก ซึ่งนำไปสู่การเปลี่ยนเส้นทางการไหลของน้ำมันโลกในวงกว้าง
• กระทรวงการคลังสหรัฐฯ เพิ่มความเข้มงวดในการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตร ต่อคนกลางในจีนที่ทำหน้าที่เป็นช่องทางส่งน้ำมันอิหร่านไปยังโรงกลั่นกาน้ำชา ซึ่งยิ่งทำให้ช่องทางอุปทานตึงตัวขึ้นไปอีก

แนวโน้มการฟื้นตัว: ไม่แน่นอนอย่างยิ่ง

• ระยะสั้น: นักวิเคราะห์จาก Energy Aspects เคยคาดการณ์ว่าอัตราการเดินเครื่องของโรงกลั่นกาน้ำชาอาจร่วงลงถึง 50% ภายในเดือนเมษายน 2026 ซึ่งการคาดการณ์นั้นแม่นยำ ปัจจุบันมาร์จิ้นยังคงติดลบ และโรงกลั่นหลายแห่งขาดทุนในอัตราการผลิตปัจจุบัน
• อุปสรรคเชิงโครงสร้างยังคงอยู่: โรงกลั่นกาน้ำชาเผชิญปัญหาอยู่ก่อนแล้วตั้งแต่ก่อนวิกฤตช่องแคบฮอร์มุซ ไม่ว่าจะเป็นกำลังการผลิตล้นเกิน แรงกดดันด้านกฎระเบียบ และอุปสงค์เชื้อเพลิงที่ชะลอตัว แม้ช่องแคบฮอร์มุซจะเปิดอีกครั้ง ห่วงโซ่อุปทานน้ำมันดิบราคาถูกที่เคยหล่อเลี้ยงพวกเขาก็เสียหายอย่างหนักจากการบังคับใช้มาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐฯ
• การปรับโครงสร้างกำลังดำเนินอยู่: โรงกลั่นกาน้ำชาขนาดเล็กจำนวนมากหยุดดำเนินการอย่างไม่มีกำหนด ภาคส่วนนี้กำลังเผชิญกับการรวมตัวอย่างถาวร โดยมีเพียงโรงกลั่นที่ใหญ่ที่สุดหรือมีการบูรณาการมากที่สุดเท่านั้นที่จะอยู่รอด การกลับไปสู่อัตราการเดินเครื่องในระดับก่อนวิกฤต (60-70%) ดูเหมือนจะเป็นไปได้ยาก หากไม่มีปัจจัยพลิกผันครั้งใหญ่ เช่น การดิ่งลงของราคาน้ำมันดิบ การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร หรือการดีดตัวของปริมาณการใช้เชื้อเพลิงในจีน ซึ่งไม่มีสัญญาณใดปรากฏให้เห็น ณ กลางปี 2026