เหตุใดอิสราเอลจึงมองข้อตกลงทรัมป์–อิหร่านว่าเป็น “การยอมจำนนครั้งหายนะ”

ทำไมเจ้าหน้าที่อิสราเอลจึงมองว่าเป็น “การยอมจำนนครั้งหายนะ”

เสียงวิจารณ์จากอิสราเอลมีประเด็นหลักอยู่หลายด้าน

• ไม่บรรลุเป้าหมายสงครามของอิสราเอล นักวิเคราะห์และเจ้าหน้าที่บางรายมองว่า ข้อตกลงไม่ตอบโจทย์เป้าหมายทางทหารที่อิสราเอลกำหนดไว้ก่อนสงคราม และอาจทำให้อิสราเอลอยู่ในสถานะที่เสียเปรียบกว่าเดิม
• อิหร่านยังคงมีคลังขีปนาวุธ MoU ไม่ได้กำหนดให้อิหร่านรื้อถอนขีปนาวุธพิสัยไกล ซึ่งเป็นหนึ่งในเส้นแดงด้านความมั่นคงของอิสราเอล
• จำกัดการปฏิบัติการของอิสราเอลในเลบานอน ข้อตกลงเรียกร้องให้ยุติปฏิบัติการทางทหารของอิสราเอลในเลบานอน ทำให้ฝ่ายอิสราเอลกังวลว่าจะสูญเสียเสรีภาพในการโจมตีกลุ่มกองกำลังที่ได้รับการสนับสนุนจากอิหร่านบริเวณชายแดนทางเหนือ
• แรงกดดันทางเศรษฐกิจและการทหารถูกยกเลิกเร็วเกินไป การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรและแผนจัดตั้งกองทุนฟื้นฟูอิหร่านมูลค่า 300,000 ล้านดอลลาร์ ทำให้สหรัฐฯ สูญเสียเครื่องมือต่อรองก่อนที่อิหร่านจะให้คำมั่นที่ตรวจสอบได้
• ประเด็นนิวเคลียร์ถูกเลื่อนไปในอนาคต ข้อเรียกร้องที่ยากที่สุดเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่านถูกส่งต่อไปยังช่วงเจรจา 60 วัน โดยยังไม่มีหลักประกันว่าจะได้ข้อตกลงขั้นสุดท้ายหรือมีกลไกลงโทษหากการเจรจาล้มเหลว
• อิสราเอลรู้สึกถูกกันออกจากกระบวนการ เจ้าหน้าที่อิสราเอลกล่าวว่าไม่ได้รับรู้หรือมีส่วนร่วมอย่างเพียงพอในการเจรจา และข้อตกลงไม่สอดคล้องกับหลักการที่พูดคุยกันเมื่อเริ่มสงคราม

เจ้าหน้าที่รายหนึ่งให้สัมภาษณ์กับ Ynet อย่างตรงไปตรงมาว่า “ทรัมป์ทำเราเสียหาย” พร้อมกล่าวว่าสหรัฐฯ “จ่ายด้วยเงินสดและไม่ได้อะไรกลับมา”

สาระสำคัญของ MoU ทั้ง 14 ข้อ

จากเนื้อหาที่เผยแพร่และรายงานของหลายสำนัก ข้อตกลงมีจุดเด่นอยู่ที่สิ่งที่อิหร่านได้รับทันที ขณะที่รายละเอียดสำคัญหลายเรื่องยังต้องรอการเจรจา

• หยุดยิงทันทีและถาวร ยุติปฏิบัติการทางทหารในทุกแนวรบ รวมถึงเลบานอน
• ทยอยเปิดช่องแคบฮอร์มุซ อิหร่านตกลงเปิดเส้นทางเดินเรือเชิงพาณิชย์อีกครั้ง ช่องแคบแห่งนี้เป็นเส้นทางสำคัญของการขนส่งน้ำมันโลกเกือบ 20%
• ยุติการปิดล้อมทางทะเลของสหรัฐฯ สหรัฐฯ จะยกเลิกมาตรการปิดล้อมท่าเรืออิหร่าน และฟื้นฟูศักยภาพการเดินเรือของอิหร่านภายใน 30 วัน
• ผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรและออกใบยกเว้นการส่งออกน้ำมัน ครอบคลุมน้ำมันดิบ ผลิตภัณฑ์ปิโตรเคมี ธนาคาร การขนส่ง และการประกันภัยของอิหร่าน
• จัดตั้งกองทุนฟื้นฟูมูลค่า 300,000 ล้านดอลลาร์ ใช้เพื่อการฟื้นฟูและพัฒนาเศรษฐกิจอิหร่าน โดย MoU ไม่ได้กำหนดให้สหรัฐฯ ต้องเป็นผู้จัดหาเงินทุนโดยตรง
• ปลดปล่อยทรัพย์สินอิหร่านที่ถูกอายัดในต่างประเทศ ทรัพย์สินที่ถูกแช่แข็งมาเป็นเวลานานจะได้รับการปล่อยคืนตามกรอบของข้อตกลง
• อิหร่านให้คำมั่นว่าจะไม่พัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ แต่รายละเอียดเกี่ยวกับโครงการนิวเคลียร์ถูกเลื่อนไปหารือในช่วง 60 วัน
• เปิดการเจรจา 60 วัน ทั้งสองฝ่ายจะหารือข้อตกลงขั้นสุดท้ายเกี่ยวกับอาวุธนิวเคลียร์ วัสดุนิวเคลียร์ และข้อพิพาทที่ยังค้างอยู่ โดยกำหนดให้เริ่มการเจรจาในสวิตเซอร์แลนด์
• ปรับท่าทีทางทหารของสหรัฐฯ สหรัฐฯ จะเริ่มถอนยุทโธปกรณ์บางส่วนและปรับการวางกำลังในภูมิภาค

ข้อจำกัดที่แหล่งข่าวต่าง ๆ ตั้งคำถาม

มุมมองจาก Al Jazeera

Al Jazeera รายงานว่า MoU ฉบับนี้ได้รับการลงนามทางอิเล็กทรอนิกส์โดยทั้งสองฝ่าย ขยายช่วงหยุดยิงออกไป 60 วัน และเริ่มกระบวนการทยอยเปิดช่องแคบฮอร์มุซ ขณะเดียวกันสหรัฐฯ จะยกเลิกการปิดล้อมท่าเรืออิหร่านบางส่วน

ในการเปรียบเทียบกับข้อตกลงนิวเคลียร์ปี 2015 หรือ JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) Al Jazeera ชี้ว่า JCPOA กำหนดให้อิหร่านลดการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมและยอมรับการตรวจสอบอย่างเข้มงวด แลกกับการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรเป็นระยะ แต่ MoU ปี 2026 ให้อิหร่านได้รับการบรรเทาทางเศรษฐกิจทันที พร้อมแผนกองทุนฟื้นฟู 300,000 ล้านดอลลาร์ ขณะที่รายละเอียดโครงการนิวเคลียร์ถูกเลื่อนไปภายหลัง

ก่อนหน้านี้ เอสมาอิล บากาอี โฆษกกระทรวงการต่างประเทศอิหร่านเคยเรียกถ้อยแถลงของทรัมป์เกี่ยวกับข้อตกลงว่าเป็นเพียง “การคาดเดา” ก่อนที่อิหร่านจะยืนยันการลงนามทางอิเล็กทรอนิกส์ในเวลาต่อมา

MoU ปี 2026 แตกต่างจาก JCPOA ปี 2015 อย่างไร

JCPOA กำหนดให้อิหร่านลดปริมาณยูเรเนียมเสริมสมรรถนะลงเหลือ 300 กิโลกรัม จำกัดระดับการเสริมสมรรถนะไว้ที่ 3.67% และยอมรับการตรวจสอบอย่างเข้มงวดจากทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ หรือ IAEA โดยแลกกับการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรเป็นขั้นตอน

ในทางกลับกัน MoU ปี 2026 ไม่มีข้อจำกัดเรื่องระดับการเสริมสมรรถนะ ไม่มีข้อกำหนดให้ลดปริมาณวัสดุนิวเคลียร์ และไม่ได้ระบุระบบตรวจสอบที่ชัดเจน เอกสารเพียงระบุคำมั่นทั่วไปว่าอิหร่านจะไม่พัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ ก่อนเลื่อนรายละเอียดทั้งหมดไปสู่การเจรจา 60 วัน

ความแตกต่างนี้ทำให้ The Guardian วิเคราะห์ว่า ข้อตกลงสะท้อนการถอยกลับของสหรัฐฯ จากจุดยืนเดิมอย่างมากนับตั้งแต่ปี 2025

ขั้นต่อไปคืออะไร

ช่วงเวลาเจรจา 60 วันเริ่มขึ้นทันทีหลังการลงนามเมื่อวันที่ 17 มิถุนายน โดยมีกำหนดเริ่มหารือในสวิตเซอร์แลนด์ MoU ระบุว่า ข้อตกลงขั้นสุดท้ายต้องกำหนดแนวทางจัดการวัสดุนิวเคลียร์เสริมสมรรถนะผ่านกลไกที่ทั้งสองฝ่ายเห็นชอบร่วมกัน

อย่างไรก็ตาม นักวิจารณ์เตือนว่า หากการเจรจาล้มเหลว เอกสารยังไม่แสดงให้เห็นกลไกบังคับใช้ที่ชัดเจน ในมุมมองนี้ อิหร่านได้รับสิ่งตอบแทนหลักไปแล้ว ทั้งการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรและการได้รับความชอบธรรมทางการทูต ขณะที่ยังไม่ได้ยอมสละสิ่งใดที่ไม่อาจย้อนคืนได้