เจาะลึกสงครามที่บั่นทอนเศรษฐกิจ: เมื่อรัสเซียเผชิญวิกฤตงบประมาณครั้งประวัติศาสตร์

การคลังสาธารณะของรัสเซียกำลังเข้าสู่ช่วงเวลาที่เปราะบางที่สุดนับตั้งแต่ทศวรรษ 1990 โดยงบประมาณทั้งในระดับรัฐบาลกลางและระดับภูมิภาคต่างประสบภาวะขาดดุลอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในประวัติศาสตร์ แรงขับเคลื่อนหลักนั้นชัดเจนและไม่อาจปฏิเสธได้ นั่นคือ ภาระทางการเงินมหาศาลจากสงครามในยูเครน ที่กำลังสร้างแรงกดดันทางการคลังแพร่กระจายจากรัฐบาลกลางไปสู่ทุกหัวระแหงของระบบเศรษฐกิจ

ตัวเลขอย่างเป็นทางการนั้นน่าตกตะลึง งบประมาณรวม (Consolidated Budget) ของรัสเซีย ซึ่งรวมการคลังของรัฐบาลกลาง ภูมิภาค และเทศบาล ขาดดุลสูงถึง 8.3 ล้านล้านรูเบิล (8.3 trillion rubles) หรือคิดเป็น 3.9% ของ GDP ในปี 2025 ซึ่งเพิ่มขึ้นกว่า 2.6 เท่าจากปีก่อนหน้า โดยยอดขาดดุลของรัฐบาลกลางเพียงอย่างเดียวอยู่ที่ 5.65 ล้านล้านรูเบิล (2.6% ของ GDP) ซึ่งเป็นระดับสูงสุดนับตั้งแต่ปี 2020 ที่ทั่วโลกเผชิญวิกฤตโรคระบาด

ทว่า วิกฤตในระดับภูมิภาคต่างหากที่เผยให้เห็นภาพชัดเจนที่สุดว่าสงครามกำลังปรับเปลี่ยนโฉมหน้าภูมิทัศน์การคลังภายในของรัสเซียอย่างไร ยอดขาดดุลรวมของงบประมาณภูมิภาคพุ่งทะลุสถิติสูงสุดเป็นประวัติการณ์ที่ 1.48 ล้านล้านรูเบิล ในปี 2025 ซึ่งมากกว่าตัวเลขในปีก่อนหน้าถึงกว่า 3 เท่าตัว และนายอันตอน ซิลูอานอฟ (Anton Siluanov) รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลัง ได้ออกมาเตือนล่วงหน้าแล้วว่ายอดขาดดุลในระดับภูมิภาคนี้มีแนวโน้มจะถ่างกว้างขึ้นอีก ไปแตะที่ระดับ 1.9 ล้านล้านรูเบิลในปี 2026

สงครามคือแรงขับเคลื่อนหลักของยอดขาดดุล

รายจ่ายทางการทหารคือปัจจัยหลักที่อยู่เบื้องหลังยอดขาดดุลที่บานปลาย งบประมาณของรัฐบาลกลางรัสเซียได้จัดสรรเม็ดเงินราวหนึ่งในสามของรายจ่ายทั้งหมด หรือคิดเป็น 6.3% ของ GDP ให้กับการป้องกันประเทศ ซึ่งเป็นสัดส่วนที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนนับตั้งแต่ยุคสงครามเย็น รายจ่ายก้อนนี้กำลังเบียดบังการลงทุนในภาคส่วนอื่นๆ มากขึ้นเรื่อยๆ แต่เอกสารงบประมาณอย่างเป็นทางการก็ยังมิได้สะท้อนภาพรวมทั้งหมดที่แท้จริง ปริมาณรายจ่ายจำนวนมากที่เกี่ยวข้องกับสงครามนั้นเกิดขึ้นนอกระบบงบประมาณ (off-budget) ซึ่งหมายความว่าต้นทุนทางการคลังที่แท้จริงของความขัดแย้งนั้นสูงกว่าสถิติที่ถูกเปิดเผยต่อสาธารณะอย่างมีนัยสำคัญ หน่วยข่าวกรองของเยอรมนีได้ออกมาท้าทายตัวเลขของเครมลินอย่างเปิดเผย โดยระบุว่ายอดขาดดุลของรัฐบาลกลางที่แท้จริงน่าจะอยู่ที่ราว 8.01 ล้านล้านรูเบิล ไม่ใช่ 5.65 ล้านล้านรูเบิลตามตัวเลขทางการ และว่ามาตรการคว่ำบาตรของชาติตะวันตกกำลังส่ง “ผลกระทบที่ชัดเจน”

กำไรบริษัทที่ทรุดตัวกำลังทำลายงบประมาณภูมิภาค

วิกฤตการคลังในระดับภูมิภาคมิใช่แค่เพียงเสียงสะท้อนจากการใช้จ่ายเกินตัวของรัฐบาลกลาง แต่มันมีกลไกของตัวเองที่แตกต่างและน่าตกใจยิ่งกว่า รัฐบาลท้องถิ่นในรัสเซียพึ่งพา ภาษีกำไรนิติบุคคล (corporate profit tax) เป็นแหล่งรายได้หลักอย่างมาก ขณะที่เศรษฐกิจในประเทศชะลอตัวลงภายใต้แรงกดดันของมาตรการคว่ำบาตร การขาดแคลนแรงงาน และอัตราดอกเบี้ยที่อยู่ในระดับสูง กำไรของภาคธุรกิจก็ร่วงหล่นลงอย่างหนัก ส่งผลโดยตรงให้คลังของภูมิภาคต่างๆ อดอยากรายได้จากแหล่งสำคัญที่สุดของตน รัฐมนตรีคลังซิลูอานอฟได้ระบุว่ากำไรบริษัทที่ลดลงอย่างต่อเนื่องนี้คือต้นเหตุสำคัญที่ทำให้ยอดขาดดุลของภูมิภาคถ่างกว้างขึ้น ผลกระทบดังกล่าวเด่นชัดเป็นพิเศษในภูมิภาคที่แต่เดิมมักมีงบประมาณเกินดุล ซึ่งเป็นสัญญาณว่าวิกฤตรายได้กำลังลุกลามไปถึงอดีตฐานที่มั่นทางเศรษฐกิจของประเทศ ในปี 2025 มีรายงานว่าการจัดเก็บภาษีกำไรนิติบุคคลลดลงถึง 8.5% แม้ว่ารายจ่ายของภูมิภาคจะยังคงเพิ่มสูงขึ้นเพื่อสนับสนุนกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับสงครามและพันธกรณีทางสังคมก็ตาม

เบาะกันกระแทกจากน้ำมันและก๊าซกำลังแฟบลง

การกัดเซาะของรายได้จากพลังงานของรัสเซียยิ่งซ้ำเติมวิกฤตให้เลวร้ายลง รายได้จากภาษีเชื้อเพลิงฟอสซิล ซึ่งครั้งหนึ่งเคยคิดเป็นสัดส่วนราว 40% ของงบประมาณรัฐบาลกลาง ได้ลดบทบาทลงอย่างมาก โดยในช่วงสามไตรมาสแรกของปี 2025 รายได้จากส่วนนี้คิดเป็นสัดส่วนเพียงราว 25% ของรายได้รัฐบาลกลางเท่านั้น ถูกบีบรัดจากทั้งราคาในตลาดโลกที่ตกต่ำลงและผลกระทบสะสมจากมาตรการคว่ำบาตรที่รัดกุมยิ่งขึ้นจากชาติตะวันตก การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างนี้กำลังบีบบังคับให้งบประมาณต้องพึ่งพาแหล่งรายได้ที่ไม่ใช่น้ำมันและก๊าซ ในช่วงเวลาที่เศรษฐกิจโดยรวมกำลังเย็นลง เมื่อรายได้ของรัฐบาลกลางมากกว่า 75% มาจากแหล่งอื่นนอกเหนือจากน้ำมันและก๊าซ การชะลอตัวใดๆ ในกิจกรรมทางเศรษฐกิจภายในประเทศก็จะส่งผลให้การจัดเก็บภาษีลดลงโดยตรงและในทันที กรอบการคลังปี 2026-2028 ของรัฐบาลได้คาดการณ์อย่างเป็นทางการแล้วว่า รัสเซียจะต้องเผชิญกับภาวะขาดดุลงบประมาณในระดับสูงอย่างต่อเนื่องยาวนานถึง 7 ปี ซึ่งเป็นลำดับของการขาดดุลที่ประเทศมิได้ประสบพบเจอมาตั้งแต่ปี 1999

ความพยายามดิ้นรนของเครมลินเพื่อความอยู่รอดทางการคลัง

การตอบสนองจากมอสโกคือความพยายามหลายแนวทางเพื่อรักษาเสถียรภาพของการคลังสาธารณะ โดยไม่แตะต้องรายจ่ายด้านกลาโหม ซึ่งเป็นความพยายามที่ผลักดันให้รัฐบาลต้องใช้มาตรการที่เจ็บปวดทางการเมืองหลายประการ

การยกหนี้ให้ภูมิภาค ประธานาธิบดีวลาดิมีร์ ปูติน มีคำสั่งให้ยกเลิกหนี้จำนวนสองในสามส่วนที่ภูมิภาคต่างๆ เป็นหนี้รัฐบาลกลาง ซึ่งเป็นปฏิบัติการขนาดใหญ่ที่ส่งผลกระทบต่อเงินกู้มูลค่ารวมกันกว่าหนึ่งล้านล้านรูเบิล (1 trillion rubles) ครอบคลุมเขตการปกครองทั้งสิ้น 79 แห่ง เงื่อนไขที่ผูกกับการบรรเทาภาระหนี้ครั้งนี้คือ เม็ดเงินที่ถูกปลดปล่อยออกมาต้องถูกนำไปใช้ในโครงการลงทุนและโครงสร้างพื้นฐาน แม้ว่าในความเป็นจริงแล้วเงินจำนวนมากคือการชดเชยทรัพยากรที่ภูมิภาคได้ใช้จ่ายไปกับ “ปฏิบัติการพิเศษทางทหาร” ไปก่อนหน้านี้ นายกรัฐมนตรี มิคาอิล มิชุสติน (Mikhail Mishustin) ได้ทยอยดำเนินการตามคำสั่งนี้เป็นระลอกๆ โดยครั้งล่าสุดในเดือนมิถุนายน 2026 ได้ยกหนี้จำนวน 37.5 พันล้านรูเบิลให้กับ 6 ภูมิภาค และก่อนหน้านั้นในต้นปีก็มีคำสั่งให้ยกหนี้อีก 114 พันล้านรูเบิลให้กับอีก 21 ภูมิภาค ส่วนหนี้อีกหนึ่งในสามที่เหลือก็ได้รับการเลื่อนกำหนดเวลาชำระคืนออกไป

การขึ้นภาษี รัฐบาลได้ใช้คันโยกทางการคลังที่ทรงพลังที่สุดเท่าที่มีอยู่แล้วด้วยการปรับขึ้นภาษีมูลค่าเพิ่ม (VAT) โดยมีรายงานจากรอยเตอร์ว่าได้มีการหารือถึงการปรับอัตราจาก 20% เป็น 22% เพื่อสกัดยอดขาดดุล การขึ้น VAT นี้คาดว่าจะสร้างรายได้เพิ่มขึ้น 1.7 ล้านล้านรูเบิล แม้ว่าจะยังครอบคลุมยอดขาดดุลประจำปีที่วางแผนไว้ได้ไม่ถึงครึ่งหนึ่งก็ตาม ในการเคลื่อนไหวที่กดดันยิ่งกว่า กรมสรรพากรแห่งสหพันธรัฐรัสเซีย (Federal Tax Service) ได้ส่งมอบเมนูตัวเลือกในการเพิ่มรายได้ให้กับผู้ว่าการภูมิภาคต่างๆ แม้ว่าปูตินจะเคยให้สัญญาไว้ว่าจะไม่ขึ้นภาษีใหม่จนถึงปี 2030 ก็ตาม บรรดาภูมิภาคได้รับคำแนะนำให้จัดเก็บภาษีอสังหาริมทรัพย์จากมูลค่าตลาดมากขึ้น ปรับภาษียานพาหนะให้สูงสุด และปรับการจัดประเภทการใช้ที่ดินเพื่อเรียกเก็บค่าธรรมเนียมที่สูงขึ้นหลายเท่าจากอัตราปัจจุบัน เพื่อนำเงินมาอุดรูรั่วงบประมาณของตน

มาตรการรัดเข็มขัดที่รออยู่เบื้องหน้า รัฐบาลกลางกำลังเตรียมแผนรัดเข็มขัดอย่างเป็นทางการที่มุ่งเป้าไปที่รายจ่ายที่ไม่ใช่กลาโหมและไม่ใช่สังคม อันเป็นการยอมรับว่ายุคสมัยของการกระตุ้นทางการคลังแบบเปิดกว้างกำลังสิ้นสุดลง สัญลักษณ์ที่ชัดเจนที่สุดของความเป็นจริงใหม่เกิดขึ้นจากใจกลางมอสโกเอง เมืองหลวงซึ่งเป็นภูมิภาคที่มั่งคั่งที่สุดของรัสเซีย กำลังปรับลดแผนการลงทุนขนาดใหญ่ลงเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่เกิดการระบาดของโควิด-19 ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงแรงตึงเครียดทางการคลังที่กำลังทวีความรุนแรงขึ้นอย่างชัดเจน ในขณะเดียวกัน งบประมาณของรัฐบาลกลางในปี 2026 ก็ต้องเผชิญกับการตรวจสอบตามความเป็นจริงแล้ว โดยการใช้จ่ายที่ถูกเร่งรัดในช่วงต้นปีทำให้ยอดขาดดุลในเดือนมกราคมปี 2026 พุ่งขึ้นไปเกือบครึ่งหนึ่งของเป้าหมายการขาดดุลตลอดทั้งปี ซึ่งทำให้เกิดข้อกังขาอย่างมากต่อความเป็นไปได้ของแผนการลดยอดขาดดุลที่วางไว้

กล่าวโดยสรุป เครมลินยังไม่ได้อยู่ในสถานการณ์ที่หมดหนทาง โดยยังสามารถแตะเงินสำรองแห่งชาติที่มีอยู่ราว 11 ล้านล้านรูเบิล และสามารถกู้ยืมภายใต้เงื่อนไขที่เอื้ออำนวยจากระบบธนาคารที่ถูกเตรียมพร้อมให้ดูดซับหนี้ภาครัฐ แต่สถาปัตยกรรมการคลังที่ค้ำจุนรัสเซียมาตลอดช่วงสามปีแรกของสงครามกำลังถูกกัดเซาะอย่างเห็นได้ชัด มาตรการที่กำลังดำเนินอยู่ ไม่ว่าจะเป็นการยกเลิกหนี้ขนานใหญ่ การปรับขึ้นภาษีอย่างแข็งกร้าว และการบังคับใช้มาตรการรัดเข็มขัด นั้นมิใช่เป็นเพียงแค่การปรับตัวอีกต่อไปแล้ว มันคือการรื้อและปรับเปลี่ยนระบบการคลังของรัฐรัสเซียอย่างถาวร เพื่อให้ตอบสนองต่อสิ่งที่มีความสำคัญสูงสุดเพียงหนึ่งเดียว นั่นคือสงคราม