การประชุมทรัมป์–สี ปี 2026 ที่ปักกิ่ง: ทำไมยังไม่มีข้อตกลงเรื่องแร่หายาก

ทั้งสองฝ่ายหารือถึงความเป็นไปได้ในการขยาย “ข้อตกลงพักรบทางการค้า” ที่เคยช่วยผ่อนคลายข้อจำกัดการส่งออกบางส่วนก่อนหน้านี้ แต่ยังไม่สามารถตกลงรายละเอียดที่จะทำให้บริษัทสหรัฐมั่นใจว่าจะได้รับแร่หายากอย่างต่อเนื่องและคาดการณ์ได้

ทำไมจึงไม่มีข้อตกลงเรื่องแร่หายาก

แม้ประเด็นนี้จะอยู่ในวาระหลัก แต่มีหลายปัจจัยที่ทำให้การเจรจาไม่สามารถหาข้อสรุปได้

แร่หายากคือไพ่ต่อรองเชิงยุทธศาสตร์ของจีน
จีนครองส่วนสำคัญของห่วงโซ่อุปทานโลก ตั้งแต่การทำเหมืองจนถึงการผลิตแม่เหล็ก ทำให้ปักกิ่งมีอำนาจต่อรองสูงในการเจรจาเรื่องภาษี การจำกัดเทคโนโลยี และความมั่นคง การยอมผ่อนคลายข้อจำกัดโดยไม่ได้รับสิ่งตอบแทนที่สำคัญอาจทำให้จีนเสียเปรียบในการเจรจา

ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับข้อพิพาทการค้าทั้งระบบ
การส่งออกแร่หายากไม่ได้ถูกแยกออกจากประเด็นอื่น แต่ผูกอยู่กับความขัดแย้งทางเศรษฐกิจที่กว้างกว่า เช่น ภาษีนำเข้าและมาตรการจำกัดเทคโนโลยี ทำให้การแก้เพียงเรื่องเดียวแทบเป็นไปไม่ได้หากปัญหาอื่นยังไม่คลี่คลาย

ปัญหาเรื่องการบังคับใช้ข้อตกลง
แม้จะมีกรอบข้อตกลงก่อนหน้านี้ สหรัฐต้องการหลักประกันที่ชัดเจนว่าระบบใบอนุญาตและศุลกากรของจีนจะไม่ทำให้การส่งออกชะลอในทางปฏิบัติ แต่รายงานก่อนการประชุมระบุว่าสินค้ายังคงถูกจำกัดการส่งออกอยู่

ผลกระทบต่อบริษัทสหรัฐ

ข้อจำกัดการส่งออกของจีนกำลังสร้างความไม่แน่นอนให้กับหลายอุตสาหกรรมในสหรัฐ

ภาคการผลิตที่ต้องพึ่งพาแร่หายาก เช่น อุตสาหกรรมกลาโหม รถยนต์ อิเล็กทรอนิกส์ และอุปกรณ์พลังงานสะอาด ต้องใช้แม่เหล็กและแร่ที่ผ่านการแปรรูปซึ่งส่วนใหญ่ยังมาจากจีน เมื่อการส่งมอบล่าช้าหรือกระบวนการอนุญาตไม่แน่นอน ห่วงโซ่อุปทานก็อาจหยุดชะงักได้

สถานการณ์นี้ยังกลายเป็นบททดสอบว่าข้อตกลงทางการทูตสามารถเปลี่ยนเป็นการส่งมอบสินค้าในโลกจริงได้หรือไม่ เพราะบางบริษัทรายงานว่าพบปัญหาขาดแคลน แม้จะมีข้อตกลงการค้าก่อนหน้านี้ที่คาดว่าจะช่วยผ่อนคลายสถานการณ์

ในมุมมองของรัฐบาลวอชิงตัน เหตุการณ์นี้ตอกย้ำความกังวลที่มีมานานว่า การพึ่งพาความสามารถในการแปรรูปของจีนทำให้อุตสาหกรรมสำคัญของสหรัฐมีความเสี่ยงต่อแรงกดดันทางภูมิรัฐศาสตร์

ยุทธศาสตร์ของสหรัฐในการสร้างซัพพลายเชนใหม่

เพื่อลดการพึ่งพาจีน สหรัฐกำลังเร่งสร้างห่วงโซ่อุปทานแร่หายากทางเลือกในหลายระดับ

เพิ่มการผลิตและการแปรรูปในประเทศ
กระทรวงกลาโหมและหน่วยงานรัฐบาลสหรัฐกำลังสนับสนุนโครงการเหมือง การแยกแร่ และการผลิตแม่เหล็กในประเทศ เพื่อสร้างห่วงโซ่อุปทานภายในประเทศ

ความร่วมมือรัฐ–เอกชน
หนึ่งในโครงการสำคัญคือความร่วมมือระหว่างกระทรวงกลาโหมกับบริษัท MP Materials เพื่อพัฒนาห่วงโซ่อุปทานแม่เหล็กแร่หายากในสหรัฐ โดยใช้เหมือง Mountain Pass ในรัฐแคลิฟอร์เนียเป็นฐานสำคัญ

การระดมเงินลงทุนและภาคการเงิน
เจ้าหน้าที่ด้านกลาโหมยังพยายามดึงนักลงทุนเอกชนและสถาบันการเงินเข้ามาช่วยสร้างโรงงานแปรรูปและการผลิตแม่เหล็กใหม่ เพื่อแข่งขันกับการครอบงำของจีน

ความร่วมมือกับพันธมิตร
สหรัฐยังทำงานร่วมกับประเทศพันธมิตรและกลุ่ม G7 เพื่อกระจายแหล่งแร่สำคัญและพัฒนาโครงการเหมืองและแปรรูปนอกจีน

อย่างไรก็ตาม นักวิเคราะห์อุตสาหกรรมมองว่าการสร้างระบบที่แข่งขันกับจีนได้จริงอาจต้องใช้เวลาหลายปี

ความหมายต่อความสัมพันธ์สหรัฐ–จีน

ผลลัพธ์ของการประชุมที่ปักกิ่งช่วยลดอุณหภูมิความตึงเครียดทางการทูตในระยะสั้น แต่ไม่ได้แก้ปัญหาเชิงโครงสร้างระหว่างสองประเทศ

แร่หายากยังคงเป็นจุดปะทะสำคัญ เพราะเกี่ยวข้องทั้งกับนโยบายการค้า ยุทธศาสตร์อุตสาหกรรม และความมั่นคงของชาติ ตราบใดที่จีนยังควบคุมห่วงโซ่อุปทานส่วนใหญ่ ประเด็นนี้ก็จะยังมีบทบาทสำคัญในการเจรจาเรื่องภาษี เทคโนโลยี และการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์

ความเสี่ยงสำคัญอยู่ข้างหน้า ข้อตกลงพักรบทางการค้าระหว่างสองประเทศจะมีผลถึงปลายปี 2026 หากยังไม่สามารถตกลงกฎเกณฑ์ใหม่ได้ก่อนถึงกำหนด ข้อจำกัดการส่งออกแร่หายากอาจกลับมาเป็นชนวนให้เกิดการขึ้นภาษี มาตรการตอบโต้ หรือความตึงเครียดรอบใหม่

ในระยะสั้น ทั้งสองฝ่ายยังคงเลือกที่จะเจรจาต่อไป แต่การแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ด้านทรัพยากรสำคัญของโลกยังห่างไกลจากคำว่า “จบเกม”