อธิบายคดี TikTok vs EU: ศึก ‘Gatekeeper’ ภายใต้กฎหมาย Digital Markets Act

การปะทะกันระหว่าง TikTok กับสหภาพยุโรปไม่ได้เป็นเพียงข้อพิพาทเรื่องป้ายกำกับทางกฎหมายเท่านั้น แต่เป็นหนึ่งในบททดสอบสำคัญของ Digital Markets Act (DMA) กฎหมายใหม่ของยุโรปที่ออกแบบมาเพื่อควบคุมอำนาจของแพลตฟอร์มดิจิทัลขนาดใหญ่ก่อนที่พวกมันจะครองตลาดจนยากต่อการแข่งขัน

ในเดือนกรกฎาคม 2024 ศาลทั่วไปของสหภาพยุโรป (EU General Court) มีคำพิพากษาว่า ByteDance เจ้าของ TikTok ต้องปฏิบัติตามกฎ DMA ในฐานะแพลตฟอร์ม “gatekeeper” ซึ่งเป็นหนึ่งในคำตัดสินแรก ๆ ที่ตีความกฎหมายฉบับนี้อย่างเป็นรูปธรรม

คำตัดสินดังกล่าวส่งสัญญาณชัดเจนว่าสหภาพยุโรปตั้งใจใช้กฎหมายนี้อย่างจริงจัง และแพลตฟอร์มที่เติบโตเร็วก็สามารถถูกกำกับได้ แม้จะพยายามอธิบายว่าตัวเองเป็นผู้ท้าชิงตลาดก็ตาม

ทำไม TikTok ถึงถูกจัดเป็น “Gatekeeper”

เมื่อวันที่ 5 กันยายน 2023 คณะกรรมาธิการยุโรปได้กำหนดให้ ByteDance เป็น gatekeeper ภายใต้กฎหมาย Digital Markets Act สำหรับบริการเครือข่ายสังคมออนไลน์ของ TikTok

DMA มุ่งควบคุมแพลตฟอร์มที่ทำหน้าที่เป็น “ประตูหลัก” ระหว่างธุรกิจกับผู้ใช้ในตลาดดิจิทัล เมื่อบริษัทถูกจัดอยู่ในกลุ่มนี้ ก็ต้องปฏิบัติตามกฎที่เข้มงวดมากขึ้น เช่น

• ห้ามเอื้อประโยชน์ให้บริการของตัวเองเหนือคู่แข่ง
• ต้องเปิดโอกาสให้ผู้ใช้เลือกแอปหรือบริการอื่นได้
• ลดพฤติกรรมที่สร้างการผูกขาดหรือการล็อกผู้ใช้ไว้ในระบบ

ByteDance ไม่เห็นด้วยกับการจัดประเภทนี้ และจึงยื่นฟ้องต่อศาลสหภาพยุโรปเพื่อให้เพิกถอนคำตัดสินของคณะกรรมาธิการยุโรป

เหตุผลที่ TikTok ใช้ต่อสู้คดี

ประเด็นหลักที่ TikTok โต้แย้งคือ บริษัทไม่ใช่ผู้ครองตลาดที่ฝังรากลึก แต่เป็นแพลตฟอร์มที่กำลังท้าทายผู้เล่นรายเดิม เช่น YouTube หรือ Instagram

TikTok ระบุว่าหากนำ DMA มาบังคับใช้กับแพลตฟอร์มอย่างตนเอง อาจขัดกับเป้าหมายของกฎหมายที่ต้องการเปิดการแข่งขัน เพราะจะกลายเป็นการจำกัดผู้เล่นหน้าใหม่ที่กำลังแข่งขันกับยักษ์ใหญ่เดิม

กล่าวง่าย ๆ คือ TikTok พยายามวางตัวเองเป็น “ผู้ท้าชิง” มากกว่า “ผู้ควบคุมประตูตลาด”

ศาลยุโรปตัดสินอย่างไร

เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม 2024 ศาลทั่วไปของสหภาพยุโรปมีคำพิพากษายกฟ้องคำร้องของ ByteDance ในคดี T‑1077/23 และยืนยันว่าการกำหนดสถานะ gatekeeper ของคณะกรรมาธิการยุโรปถูกต้อง พร้อมสั่งให้ ByteDance รับผิดชอบค่าดำเนินคดี

ศาลระบุว่า TikTok มีคุณสมบัติตามเกณฑ์เชิงปริมาณของ DMA เช่น ขนาดธุรกิจและจำนวนผู้ใช้ และ ByteDance ไม่สามารถหักล้างข้อสันนิษฐานทางกฎหมายเหล่านั้นได้สำเร็จ

คำตัดสินนี้จึงถือเป็นหนึ่งใน การตีความกฎหมาย DMA ครั้งสำคัญครั้งแรกในศาลยุโรป และเป็นการยืนยันแนวทางของสหภาพยุโรปในการกำกับแพลตฟอร์มขนาดใหญ่ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น

แนวคิด “กำกับก่อน” ของยุโรป

DMA แตกต่างจากกฎหมายแข่งขันทางการค้าแบบเดิม

โดยทั่วไป หน่วยงานกำกับต้องใช้เวลาหลายปีเพื่อพิสูจน์ว่าบริษัทมีพฤติกรรมผูกขาดก่อนจะสั่งแก้ไข แต่ DMA ใช้วิธี กำหนดกฎทันทีเมื่อแพลตฟอร์มมีขนาดและอิทธิพลถึงระดับหนึ่ง

นั่นหมายความว่า บริษัทอาจถูกกำกับดูแลตั้งแต่ยังอยู่ในช่วงเติบโต ไม่จำเป็นต้องรอให้เกิดการผูกขาดเต็มรูปแบบก่อน

ไม่ใช่แค่บริษัทเทคโนโลยีอเมริกัน

การกำหนดสถานะ gatekeeper รอบแรกของ DMA ครอบคลุมบริษัทเทคโนโลยีรายใหญ่ ได้แก่

• Alphabet (Google)
• Amazon
• Apple
• Meta
• Microsoft
• ByteDance (TikTok)

ทำให้ ByteDance กลายเป็น บริษัทที่ไม่ใช่สหรัฐเพียงรายเดียวในกลุ่มนี้

ประเด็นนี้แสดงให้เห็นว่ากฎหมายของยุโรปไม่ได้มุ่งเป้าเฉพาะบริษัทอเมริกัน แต่เน้นที่ขนาดและอิทธิพลของแพลตฟอร์มในตลาดดิจิทัล

ประเด็นข้อมูลและความกังวลด้านความมั่นคง

นอกเหนือจากเรื่องการแข่งขันแล้ว TikTok ยังเผชิญการตรวจสอบในยุโรปเกี่ยวกับ การเข้าถึงข้อมูลผู้ใช้ยุโรปโดยบริษัทหรือพนักงานในจีน เนื่องจาก ByteDance มีสำนักงานใหญ่ในปักกิ่ง

ข้อกังวลเหล่านี้เกี่ยวข้องกับกฎหมายด้านอื่น เช่น

• กฎหมายคุ้มครองข้อมูล (เช่น GDPR)
• ความมั่นคงไซเบอร์
• ความเสี่ยงด้านอิทธิพลจากต่างประเทศ

ดังนั้น การกำกับ TikTok ในยุโรปจึงไม่ได้อยู่ภายใต้กฎหมายเดียว แต่เป็นหลายกรอบกฎหมายที่ทำงานพร้อมกัน

Project Clover: ความพยายามแก้ปัญหาข้อมูล

เพื่อลดความกังวลเรื่องอธิปไตยข้อมูล TikTok เปิดตัวโครงการ Project Clover ซึ่งเป็นแผนด้านความปลอดภัยข้อมูลในยุโรป

โครงการนี้มีเป้าหมายหลักคือ

• เก็บข้อมูลผู้ใช้ยุโรปไว้ในศูนย์ข้อมูลในภูมิภาค
• ลดการถ่ายโอนข้อมูลออกนอกยุโรป

TikTok ระบุว่าข้อมูลผู้ใช้ยุโรปจะถูกเก็บไว้ในศูนย์ข้อมูลใน ไอร์แลนด์และนอร์เวย์ และอยู่ภายใต้การตรวจสอบอิสระของบริษัทความปลอดภัยไซเบอร์ NCC Group

อย่างไรก็ตาม Project Clover เป็นเพียงมาตรการด้านข้อมูล และ ไม่ได้เปลี่ยนสถานะ gatekeeper ภายใต้ DMA หรือยุติการตรวจสอบอื่น ๆ ของสหภาพยุโรป

การตรวจสอบด้าน “การออกแบบที่เสพติด” และความปลอดภัยเยาวชน

อีกประเด็นหนึ่งที่หน่วยงานยุโรปให้ความสนใจคือ การออกแบบแพลตฟอร์มที่อาจกระตุ้นให้ผู้ใช้ โดยเฉพาะเยาวชน ใช้งานอย่างเสพติด

งานวิจัยของรัฐสภายุโรปชี้ว่าฟีเจอร์ที่ขับเคลื่อนด้วยอัลกอริทึมและระบบการมีส่วนร่วมสูง อาจสร้างความเสี่ยงต่อผู้ใช้ที่เป็นเด็กและวัยรุ่น

แม้ประเด็นนี้จะเกี่ยวข้องกับกฎหมายแพลตฟอร์มและการคุ้มครองผู้บริโภคมากกว่า DMA แต่ก็สะท้อนภาพรวมว่า TikTok ถูกมองเป็น แพลตฟอร์มที่มีผลกระทบเชิงระบบต่อสังคม

โทษที่อาจเกิดขึ้นหากไม่ปฏิบัติตาม DMA

สถานะ gatekeeper ทำให้บริษัทต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดหลายอย่าง หากฝ่าฝืน คณะกรรมาธิการยุโรปสามารถกำหนด

• ค่าปรับทางการเงินจำนวนมาก
• มาตรการเปลี่ยนพฤติกรรมทางธุรกิจ

เพื่อฟื้นฟูการแข่งขันและคุ้มครองผู้ใช้ในตลาดดิจิทัล

สำหรับ TikTok หมายความว่า บริษัทต้องเผชิญแรงกดดันด้านกฎระเบียบหลายด้านพร้อมกัน ได้แก่

• กฎการแข่งขันจาก DMA
• การตรวจสอบด้านข้อมูลและการถ่ายโอนข้อมูล
• กฎความปลอดภัยแพลตฟอร์ม
• การถกเถียงทางการเมืองเรื่องความเป็นเจ้าของและอิทธิพลต่างชาติ

ความหมายที่ใหญ่กว่าของคดีนี้

TikTok พยายามวางตัวเองเป็นบริษัทที่กำลังท้าทายแพลตฟอร์มเก่า แต่ศาลยุโรปมองต่างออกไป

ศาลชี้ว่า เมื่อแพลตฟอร์มมีขนาดใหญ่พอและทำหน้าที่เป็นช่องทางหลักในตลาดดิจิทัล ก็สามารถถูกจัดเป็น gatekeeper ได้ ไม่ว่าประวัติการเติบโตจะเป็นอย่างไร

คำตัดสินนี้จึงมีผลไกลเกินกว่า TikTok เพราะมันยืนยันว่ากฎหมายการแข่งขันดิจิทัลของยุโรปสามารถครอบคลุม

• แพลตฟอร์มที่เติบโตเร็ว
• บริษัทเทคโนโลยีที่ไม่ได้มาจากสหรัฐ
• บริการดิจิทัลที่มีอิทธิพลต่อสังคมในหลายมิติ

สำหรับผู้กำหนดนโยบายยุโรป แนวคิดสำคัญของ DMA คือ การกำกับแพลตฟอร์มที่มีอำนาจตั้งแต่เนิ่น ๆ ก่อนที่อำนาจในตลาดจะกลายเป็นสิ่งที่ย้อนกลับไม่ได้