สงครามอิหร่านและช็อกน้ำมัน กำลังเร่งบูมพลังงานแสงอาทิตย์ในแอฟริกา

แอฟริกากำลังเร่งเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานแสงอาทิตย์เร็วกว่าที่หลายฝ่ายคาดไว้ และแรงผลักสำคัญกลับมาจากเหตุการณ์ระดับโลกอย่าง สงครามในตะวันออกกลางและช็อกของตลาดน้ำมัน พร้อมกับปัญหาไฟฟ้าขาดแคลนที่เรื้อรังมานานในหลายประเทศของทวีป

ผลลัพธ์คือความต้องการพลังงานหมุนเวียนพุ่งขึ้นอย่างรวดเร็ว และหนึ่งในสัญญาณที่ชัดที่สุดคือ การนำเข้าแผงโซลาร์จากจีนที่เพิ่มขึ้นอย่างมาก

ข้อมูลศุลกากรจีนระบุว่า ในเดือนเมษายน 2026 การส่งออกแผงโซลาร์และเซลล์แสงอาทิตย์ไปยังประเทศในแอฟริกา เพิ่มขึ้นถึง 83% เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า

ช็อกน้ำมันจากสงครามอิหร่าน เปลี่ยนสมการพลังงานโลก

ปัจจัยสำคัญที่เร่งการเปลี่ยนแปลงคือความตึงเครียดในตะวันออกกลาง โดยเฉพาะการหยุดชะงักของการเดินเรือใน ช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) ซึ่งเป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ที่โดยปกติใช้ขนส่งน้ำมันประมาณ หนึ่งในห้าของอุปทานโลก

เมื่อเส้นทางนี้ถูกคุกคามหรือปิดการเดินเรือ ตลาดพลังงานโลกจะตึงตัวทันที ราคาน้ำมันและก๊าซจึงมีแนวโน้มพุ่งสูงขึ้น

สำหรับประเทศที่ต้องนำเข้าเชื้อเพลิงฟอสซิล นั่นหมายถึงทั้ง

• ต้นทุนพลังงานที่สูงขึ้น
• ความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางพลังงาน

จึงไม่น่าแปลกที่หลายรัฐบาลและภาคธุรกิจเริ่มมอง พลังงานแสงอาทิตย์ ไม่ใช่แค่ทางเลือกด้านสิ่งแวดล้อม แต่เป็นเครื่องมือสร้างความมั่นคงด้านพลังงาน เพราะไม่ต้องพึ่งการนำเข้าเชื้อเพลิงระยะยาว

ปัญหาไฟฟ้าของแอฟริกา ทำให้โซลาร์น่าสนใจยิ่งขึ้น

ขณะที่โลกเผชิญช็อกด้านพลังงาน แอฟริกาก็มีปัญหาเฉพาะตัวอยู่ก่อนแล้ว นั่นคือ การเข้าถึงไฟฟ้าที่จำกัด

• ประมาณ 600 ล้านคนในแอฟริกาตอนใต้ของทะเลทรายซาฮารา ยังไม่มีไฟฟ้าใช้
• แม้ในพื้นที่ที่มีไฟฟ้า ระบบจ่ายไฟก็มักไม่เสถียรและมีต้นทุนสูง

ข้อจำกัดเหล่านี้ส่งผลต่อเศรษฐกิจ การศึกษา และบริการสาธารณะมาเป็นเวลานาน

เมื่อราคาน้ำมันหรือดีเซลสำหรับเครื่องปั่นไฟเพิ่มขึ้น ระบบ โซลาร์บนหลังคาและโซลาร์ขนาดเล็กแบบกระจายตัว (distributed solar) จึงกลายเป็นวิธีที่รวดเร็วที่สุดในการเพิ่มกำลังผลิตไฟฟ้า

อีกเหตุผลหนึ่งคือ ภูมิศาสตร์ของทวีป แอฟริกามีทรัพยากรแสงอาทิตย์ที่ดีที่สุดในโลกประมาณ 60% ของพื้นที่ที่เหมาะกับโซลาร์ทั่วโลก แต่ปัจจุบันพลังงานแสงอาทิตย์ยังผลิตไฟฟ้าเพียง ราว 3% ของไฟฟ้าทั้งหมดของทวีป เท่านั้น

ช่องว่างนี้หมายความว่ายังมีพื้นที่ให้เติบโตอีกมหาศาล

ทำไมแผงโซลาร์จากจีนถึงทะลักสู่แอฟริกา

ความต้องการที่เพิ่มขึ้นในแอฟริกาเกิดขึ้นพร้อมกับอีกปัจจัยหนึ่งในฝั่งผู้ผลิต นั่นคือ กำลังการผลิตส่วนเกินของอุตสาหกรรมโซลาร์จีน

จีนเป็นผู้ผลิตอุปกรณ์พลังงานแสงอาทิตย์รายใหญ่ที่สุดของโลก และในช่วงหลายปีที่ผ่านมาโรงงานจำนวนมากได้ขยายกำลังการผลิตอย่างรวดเร็ว จนเกินความต้องการของตลาดโลก

ผลที่ตามมาคือ

• การแข่งขันด้านราคาที่รุนแรง
• ราคาแผงโซลาร์ลดลงอย่างมาก
• ผู้ผลิตต้องหาตลาดส่งออกใหม่

จึงเกิด “การจับคู่ทางตลาด” ที่ชัดเจน

• แอฟริกาต้องการไฟฟ้าเพิ่มอย่างรวดเร็วและราคาถูก
• ผู้ผลิตจีนต้องการตลาดใหม่เพื่อระบายสินค้า

สถานการณ์นี้ช่วยอธิบายว่าทำไมการส่งออกแผงโซลาร์ไปยังทวีปแอฟริกาจึงเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงที่ผ่านมา

ประเทศใดนำเข้ามากที่สุด

ข้อมูลการค้าล่าสุดชี้ว่า ประเทศที่นำเข้าอุปกรณ์โซลาร์จากจีนเพิ่มขึ้นมากที่สุด มักเป็นประเทศที่กำลังเผชิญปัญหาไฟฟ้าอย่างหนัก เช่น

• แอฟริกาใต้ ที่ต้องรับมือกับการตัดไฟเป็นระยะและปัญหาเสถียรภาพของโครงข่าย
• สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก (DRC) ที่ยังมีประชากรจำนวนมากเข้าถึงไฟฟ้าได้จำกัด

ทั้งภาครัฐ ธุรกิจ และครัวเรือนในประเทศเหล่านี้กำลังติดตั้งโซลาร์มากขึ้นเพื่อชดเชยระบบไฟฟ้าที่ไม่น่าเชื่อถือ

แม้โตเร็ว แต่โซลาร์ยังเป็นสัดส่วนเล็ก

แม้การนำเข้าและติดตั้งจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว แต่ในภาพรวม พลังงานแสงอาทิตย์ยังเป็นเพียงส่วนเล็กของไฟฟ้าในแอฟริกา

หนึ่งในเหตุผลคือประเทศที่มีระบบไฟฟ้าขนาดใหญ่ เช่น แอฟริกาใต้และอียิปต์ ยังพึ่งพาแหล่งพลังงานอื่นเป็นหลัก ทำให้สัดส่วนโซลาร์ระดับทวีปยังไม่สูงมาก

อย่างไรก็ตาม แนวโน้มการเติบโตเริ่มเห็นชัด หลายประเทศในแอฟริกามีสัดส่วนไฟฟ้าจากโซลาร์ มากกว่า 10% แล้ว แสดงให้เห็นว่าการขยายตัวสามารถเกิดขึ้นได้อย่างรวดเร็วเมื่อเริ่มติดตั้งในวงกว้าง

การเปลี่ยนแปลงพลังงานครั้งใหญ่ที่กำลังก่อตัว

การพุ่งขึ้นของแผงโซลาร์จีนในแอฟริกาไม่ใช่แค่ปรากฏการณ์การค้า แต่สะท้อน การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างพลังงานระดับโลก ที่กำลังเกิดขึ้นพร้อมกันหลายด้าน

• ความเสี่ยงทางภูมิรัฐศาสตร์จากช่องแคบฮอร์มุซทำให้เชื้อเพลิงฟอสซิลไม่น่าเชื่อถือเท่าเดิม
• แอฟริกามีความต้องการไฟฟ้าใหม่อย่างเร่งด่วนจากช่องว่างการเข้าถึงพลังงาน
• การผลิตจำนวนมหาศาลของจีนทำให้แผงโซลาร์มีราคาถูกลง

เมื่อปัจจัยเหล่านี้มารวมกัน พลังงานแสงอาทิตย์จึงเริ่มกลายเป็นหนึ่งในทางออกสำคัญของระบบพลังงานในแอฟริกา

แม้วันนี้สัดส่วนโซลาร์ของทวีปยังไม่สูงมาก แต่ด้วย ต้นทุนที่ลดลงและความไม่แน่นอนของตลาดพลังงานโลก บทบาทของพลังงานแสงอาทิตย์ในแอฟริกามีแนวโน้มจะเติบโตอย่างรวดเร็วในทศวรรษข้างหน้า