ผู้นำที่มองไม่เห็นของอิหร่าน

หลังการโจมตีทางทหารครั้งใหญ่ของสหรัฐอเมริกาและอิสราเอลเมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2026 ซึ่งรายงานว่าทำให้ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน อายะตุลลอฮ์ อาลี คาเมเนอี เสียชีวิต โครงสร้างอำนาจของประเทศได้เข้าสู่ช่วงที่ไม่ปกติและเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน ต่อมา สื่อของรัฐอิหร่านรายงานว่า โมจตาบา คาเมเนอี บุตรชายของเขาได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้นำสูงสุดคนใหม่ของสาธารณรัฐอิสลาม

อย่างไรก็ตาม ระบบการปกครองที่เกิดขึ้นหลังจากนั้นดูแตกต่างจากยุคของอาลี คาเมเนอีอย่างมาก เนื่องจากผู้นำคนใหม่แทบไม่ปรากฏตัวต่อสาธารณะและมีข้อจำกัดจากทั้งปัญหาสุขภาพและความปลอดภัย ทำให้การบริหารประเทศถูกมองว่าเป็นการผสมระหว่าง อำนาจเชิงสัญลักษณ์ของผู้นำสูงสุด กับ การตัดสินใจเชิงปฏิบัติของกลุ่มผู้นำด้านความมั่นคง

ผู้นำสูงสุดที่แทบไม่มีใครเห็น

ตั้งแต่รับตำแหน่ง โมจตาบา คาเมเนอีแทบไม่ปรากฏตัวในที่สาธารณะ รายงานข่าวและการประเมินข่าวกรองระบุว่าเขาได้รับบาดเจ็บจากการโจมตีครั้งเดียวกับที่สังหารบิดาของเขา และกำลังพักฟื้นอยู่ในสถานที่ลับที่มีการรักษาความปลอดภัยสูง

แหล่งข่าวที่ใกล้ชิดกับวงในของเขาระบุว่าเขาได้รับบาดเจ็บรุนแรง รวมถึงแผลไฟไหม้และบาดเจ็บที่ขา ซึ่งต้องเข้ารับการผ่าตัดหลายครั้ง บางรายงานกล่าวว่าเขาอาจต้องใช้ขาเทียม และมีปัญหาในการพูดจากอาการบาดเจ็บที่ใบหน้า แม้ว่ารายละเอียดบางส่วนจะยังไม่ได้รับการยืนยันอย่างอิสระทั้งหมด

ความกังวลว่าการติดต่อทางอิเล็กทรอนิกส์หรือการเดินทางของเจ้าหน้าที่อาจเปิดเผยตำแหน่งของเขาให้หน่วยข่าวกรองต่างชาติทราบ ทำให้การเข้าถึงตัวผู้นำถูกจำกัดอย่างเข้มงวด

นักวิเคราะห์บางคนจึงเรียกระบบนี้ว่า “ผู้นำที่มองไม่เห็น” (Invisible Leadership) — ผู้นำสูงสุดยังคงเป็นศูนย์กลางเชิงสัญลักษณ์ของรัฐ แต่แทบไม่ปรากฏตัวหรือสื่อสารโดยตรง

สั่งการผ่านจดหมายลายมือ

เพื่อหลีกเลี่ยงการติดตามทางเทคโนโลยี โมจตาบา คาเมเนอี reportedly ใช้ระบบสื่อสารแบบง่ายแต่ปลอดภัย นั่นคือ ข้อความลายมือที่ส่งผ่านผู้ส่งสารที่เชื่อถือได้

รายงานหลายแห่งระบุว่าคำสั่งต่าง ๆ จะถูกเขียนด้วยมือ ใส่ซองปิดผนึก แล้วส่งผ่านเครือข่ายผู้ส่งสารที่เรียกว่า “โซ่มนุษย์” โดยผู้ส่งสารอาจเดินทางด้วยรถยนต์หรือมอเตอร์ไซค์ผ่านเส้นทางต่าง ๆ เพื่อส่งข้อความถึงเจ้าหน้าที่รัฐบาลหรือผู้บัญชาการทหาร ก่อนจะนำคำตอบกลับไปในเส้นทางเดียวกัน

วิธีการนี้ช่วยลดความเสี่ยงจากการดักฟังโทรศัพท์ การติดตามสัญญาณดิจิทัล หรือการระบุตำแหน่งจากระบบสื่อสารสมัยใหม่ แต่ก็ทำให้การบริหารงานของรัฐช้าลงและลดการควบคุมโดยตรงของผู้นำสูงสุด

วงในด้านความมั่นคงมีบทบาทมากขึ้น

เนื่องจากการสื่อสารที่จำกัดและการแยกตัวของผู้นำสูงสุด รายงานจำนวนมากชี้ว่าอำนาจการตัดสินใจในอิหร่านเริ่มเปลี่ยนไปสู่ กลุ่มผู้นำด้านความมั่นคงและการเมืองระดับสูง โดยเฉพาะผู้ที่ใกล้ชิดกับกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม (Islamic Revolutionary Guard Corps – IRGC)

บุคคลที่ถูกกล่าวถึงบ่อยในรายงานและการวิเคราะห์ ได้แก่

• อาหมัด วาฮิดี (Ahmad Vahidi) เจ้าหน้าที่ความมั่นคงระดับสูงที่ถูกมองว่าเป็นช่องทางสำคัญในการถ่ายทอดคำสั่งจากผู้นำสูงสุดไปยังผู้นำคนอื่น ๆ
• โมฮัมหมัด บาเกอร์ กาลีบาฟ (Mohammad‑Bagher Ghalibaf) นักการเมืองอิหร่านที่มีบทบาทสำคัญในด้านการเมืองและการสื่อสารของรัฐบาล
• โกลาม‑ฮอสเซน โมห์เซนี‑เอเจอี (Gholam‑Hossein Mohseni‑Ejei) ประธานฝ่ายตุลาการซึ่งถือเป็นหนึ่งในผู้มีอิทธิพลในเครือข่ายผู้นำ

กลุ่มนี้มักถูกอธิบายว่าเป็น “วงพี่น้อง” ของชนชั้นนำด้านความมั่นคง ที่ช่วยแปลงคำสั่งของผู้นำสูงสุดให้เป็นการตัดสินใจเชิงปฏิบัติ

ทำไมอำนาจของโมจตาบาจึงดูอ่อนกว่าบิดา

นักวิเคราะห์จำนวนมากมองว่าโมจตาบา คาเมเนอี มีอำนาจน้อยกว่าบิดาอย่างชัดเจน

อาลี คาเมเนอีครองตำแหน่งผู้นำสูงสุดมานานกว่า 30 ปี และสามารถสร้างเครือข่ายอำนาจทั้งในหมู่นักบวช กองทัพ และกลุ่มการเมืองต่าง ๆ ได้อย่างมั่นคง

ในทางตรงกันข้าม โมจตาบาเผชิญข้อจำกัดหลายประการ เช่น

• ความชอบธรรมทางศาสนาและประสบการณ์ทางการเมืองที่น้อยกว่า
• การแยกตัวทางกายภาพ เนื่องจากอาการบาดเจ็บและความเสี่ยงด้านความปลอดภัย
• การสื่อสารที่อ้อมและล่าช้า ซึ่งทำให้การควบคุมการตัดสินใจโดยตรงยากขึ้น

แม้กระนั้น การประเมินข่าวกรองบางส่วนยังเชื่อว่าเขายังคงมีบทบาทสำคัญในการกำหนดกลยุทธ์ของอิหร่าน ทั้งในด้านสงครามและการเจรจาทางการทูต

อย่างไรก็ตาม การประเมินเดียวกันก็ระบุว่าระบบอำนาจในอิหร่านดู กระจัดกระจายและมีลักษณะทางทหารมากขึ้น เมื่อเทียบกับยุคก่อน

ระบบอำนาจที่ยังไม่แน่นอน

หลายเดือนหลังการเปลี่ยนผ่านอำนาจ ยังไม่มีความชัดเจนว่าโมจตาบา คาเมเนอี มีอำนาจควบคุมการตัดสินใจของรัฐมากเพียงใด

จากข้อมูลที่ปรากฏในรายงานต่าง ๆ ภาพรวมดูเหมือนเป็น โครงสร้างอำนาจแบบผสม ได้แก่

• โมจตาบา คาเมเนอี เป็น ผู้นำสูงสุดอย่างเป็นทางการของรัฐ
• กลุ่มผู้นำด้านความมั่นคงและการเมืองขนาดเล็ก บริหารการตัดสินใจเชิงปฏิบัติจำนวนมาก
• การสื่อสารระหว่างสองฝ่าย ดำเนินผ่านช่องทางลับและเทคโนโลยีต่ำ เช่นจดหมายลายมือ

ผลลัพธ์คือระบบการปกครองที่ดู กระจายอำนาจและพึ่งพาโครงสร้างด้านความมั่นคงมากขึ้น เมื่อเทียบกับยุคของอาลี คาเมเนอี

คำถามสำคัญในตอนนี้คือ โครงสร้างแบบนี้เป็นเพียงสถานการณ์ชั่วคราวในช่วงวิกฤต หรือจะกลายเป็นรูปแบบการปกครองใหม่ของอิหร่านในระยะยาว