จีนกำลังปิดกั้นวิศวกร AI ชั้นนำของ Alibaba และ DeepSeek ไม่ให้เดินทางออกนอกประเทศ

สำนักข่าว Bloomberg รายงานเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม 2026 ว่า ขณะนี้จีนกำลังจำกัดการเดินทางไปต่างประเทศสำหรับบุคลากรด้านปัญญาประดิษฐ์ (AI) ระดับแนวหน้าในบริษัทเอกชนอย่าง Alibaba และ DeepSeek ซึ่งเป็นการขยายขอบเขตมาตรการควบคุมที่ก่อนหน้านี้มักใช้กับบุคลากรในรัฐวิสาหกิจ นักวิจัยในมหาวิทยาลัย และนักวิทยาศาสตร์นิวเคลียร์เป็นหลัก การเคลื่อนไหวครั้งนี้ส่งสัญญาณถึงการยกระดับมาตรการของปักกิ่งในการปกป้องเทคโนโลยีและลดช่องว่างการแข่งขันด้าน AI กับสหรัฐฯ

ใครบ้างที่ได้รับผลกระทบ และมาตรการทำงานอย่างไร

หน่วยงานรัฐบาลจีนได้เริ่มใช้ข้อจำกัดกับบุคคลที่มีส่วนร่วมในงานพัฒนา AI ขั้นสูง และถูกประเมินว่ามีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ต่อประเทศ โดยกลุ่มที่ได้รับผลกระทบ ได้แก่ ผู้ก่อตั้งสตาร์ทอัป นักวิจัยและวิศวกรอาวุโส รวมถึงผู้บริหารระดับสูงของบริษัท ภายใต้กฎเกณฑ์ใหม่ บุคคลเหล่านี้จะต้องขออนุมัติจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก่อนการเดินทางออกนอกประเทศ

ในกรณีก่อนหน้านี้ซึ่งมีความเฉพาะเจาะจงมากขึ้น กลไกบังคับใช้มีความเข้มข้นและตรงไปตรงมากว่านี้ หลังจากที่โมเดล R1 ของ DeepSeek เป็นที่สนใจไปทั่วโลกในเดือนมกราคม 2025 มีรายงานว่าพนักงานของบริษัทหลายคนถูกยึดหนังสือเดินทางโดย High-Flyer ซึ่งเป็นบริษัทแม่ โดยได้รับการสนับสนุนจากรัฐบาล นอกจากนี้ ทางการมณฑลเจ้อเจียงยังเริ่มตรวจสอบนักลงทุนก่อนอนุญาตให้พบปะกับผู้บริหารของ DeepSeek และได้สั่งการให้บริษัทจัดหางาน (Headhunter) ยุติการสรรหาบุคลากรจากบริษัทดังกล่าว

เกณฑ์การพิจารณาที่ยังคงคลุมเครือโดยเจตนา

รายงานระบุว่า การที่บุคคลใดจะถูกจัดอยู่ในรายชื่อจำกัดการเดินทางหรือไม่นั้น ขึ้นอยู่กับว่าบุคคลนั้นกำลัง "ทำงานด้าน AI ขั้นสูง" และถูกพิจารณาว่ามี "ความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์" ต่อประเทศ สื่อภาษาจีนเน้นย้ำว่านี่ไม่ใช่การกรองโดยใช้ตำแหน่งหรือระดับงานง่ายๆ แต่ขึ้นอยู่กับการประเมินคุณค่าต่อชาติในมุมมองที่กว้างกว่า ซึ่งเป็นเกณฑ์ที่คลุมเครือพอที่จะครอบคลุมบุคลากร AI ในภาคเอกชนได้จำนวนมาก

สื่อของรัฐเริ่มวางกรอบให้วิศวกรเหล่านี้เป็นทรัพยากรบุคคลระดับ "สมบัติของชาติ" ที่การถ่ายทอดความรู้ของพวกเขาอาจทำให้คู่แข่งต่างชาติ โดยเฉพาะบริษัทสหรัฐฯ ได้เปรียบอย่างไม่เป็นธรรม นัยสำคัญนั้นชัดเจน: ปักกิ่งมองบุคลากร AI ชั้นนำในลักษณะเดียวกับที่มองนักฟิสิกส์นิวเคลียร์หรือผู้บริหารรัฐวิสาหกิจมานานแล้ว

ข้อจำกัดด้านการเดินทางสะท้อนยุทธศาสตร์ของปักกิ่งอย่างไร

การขยายมาตรการควบคุมการเดินทางนี้ไม่ใช่นโยบายที่เกิดขึ้นอย่างโดดเดี่ยว แต่มันคือหนึ่งในกลไกของระบบกำกับดูแลที่กว้างขวางยิ่งขึ้น ซึ่งถูกออกแบบมาเพื่อควบคุมการไหลออกของเทคโนโลยีให้รัดกุมยิ่งขึ้น

การป้องกันการรั่วไหลของเทคโนโลยีโดยบุคลากรที่ต้นทาง ก่อนหน้านี้ในปี 2025 ปักกิ่งได้ออกคำสั่งด้วยวาจาเพื่อจำกัดการส่งออกเทคโนโลยีหลักและการเคลื่อนย้ายของแรงงานที่มีทักษะ ข้อจำกัดการเดินทางครั้งนี้เป็นการยกระดับคำสั่งด้วยวาจาเหล่านั้นให้กลายเป็นมาตรการทางปกครองที่มีผลบังคับใช้ได้จริงและดำเนินการกับตัวบุคคลโดยตรง

การกำหนดขอบเขตระหว่างนวัตกรรมในประเทศกับเงินทุนต่างชาติ กรณีของ Manus ได้สร้างบรรทัดฐานสำคัญ เมื่อ Meta ตกลงเข้าซื้อกิจการสตาร์ทอัปด้าน Agentic-AI อย่าง Manus ด้วยมูลค่าประมาณ 2 พันล้านดอลลาร์สหรัฐในช่วงปลายปี 2025 ทางการจีนได้ออกคำสั่งห้ามผู้ร่วมก่อตั้งเดินทางออกนอกประเทศ และเริ่มการตรวจสอบอย่างเป็นทางการภายใต้กฎการส่งออกเทคโนโลยีและการลงทุนนอกประเทศ การตรวจสอบนี้ ซึ่งประกาศโดยกระทรวงพาณิชย์ในเดือนมกราคม 2026 มีเป้าหมายเพื่อพิจารณาว่าข้อตกลงดังกล่าวสอดคล้องกับกฎระเบียบการนำเข้าและส่งออกเทคโนโลยีของจีนหรือไม่ เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นว่าปักกิ่งจะใช้มาตรการห้ามออกนอกประเทศไม่ใช่แค่เพื่อรั้งตัวบุคคล แต่เพื่อขัดขวางความพยายามในการย้ายทรัพย์สินทางปัญญาไปต่างประเทศ หรือที่เรียกว่า "การฟอกความเป็นสิงคโปร์" (Singapore-wash)

การรักษาอำนาจอธิปไตยทางเทคโนโลยีผ่านทุนมนุษย์ การปฏิบัติต่อวิศวกร AI เสมือนเป็นทรัพย์สินทางยุทธศาสตร์ของรัฐ ปักกิ่งกำลังส่งสัญญาณว่าถือว่า 'บุคลากรที่มีความสามารถ' คือองค์ประกอบที่ทดแทนได้ยากที่สุดในการแข่งขันด้าน AI รายงานจาก Carnegie Endowment ระบุว่า ความสำเร็จของ DeepSeek ได้ฟื้นฟูความเชื่อมั่นของพรรค แต่ก็จุดชนวนให้เกิดการตรวจสอบที่เข้มข้นขึ้นด้วย ซึ่งเป็นรูปแบบที่กำลังขยายวงกว้างไปทั่วทั้งภาคเอกชน บทวิเคราะห์อีกชิ้นหนึ่งระบุว่า นี่คือการฝังระบบควบคุมการเคลื่อนย้ายเข้าไปทั่วทั้งกลไกการปกครองและขยายสู่ภาคเอกชน โดยคำสั่งห้ามออกนอกประเทศทั้งในทางตุลาการและทางปกครองขณะนี้สามารถใช้กับผู้ก่อตั้งบริษัทเอกชนและประชาชนทั่วไปได้แล้ว

การรักษาโมเมนตัมในการแข่งขัน AI ระหว่างสหรัฐฯ-จีน จังหวะเวลาของมาตรการนี้มีความหมายที่น่าสนใจ โมเดล AI แบบ Open-weight จากจีน ซึ่งนำโดยตระกูล Qwen ของ Alibaba มียอดดาวน์โหลดบน Hugging Face แซงหน้าผู้พัฒนาจากสหรัฐฯ ในช่วงระหว่างเดือนสิงหาคม 2024 ถึงสิงหาคม 2025 โดยครองส่วนแบ่ง 17.1% ของการดาวน์โหลดทั้งหมด เทียบกับ 15.8% ของสหรัฐฯ การล็อกตัวบุคลากรชั้นนำไว้กับประเทศ ปักกิ่งหวังที่จะรักษาโมเมนตัมนั้นไว้ พร้อมกับตัดช่องทางที่สหรัฐฯ จะได้รับบุคลากร AI ที่ได้รับการฝึกฝนจากจีน ซึ่งอาจช่วยเร่งการวิจัยของอเมริกา หลักฐานเบื้องต้นชี้ให้เห็นว่านโยบายนี้อาจกำลังบีบบังคับให้เกิดการตัดสินใจในเส้นทางอาชีพแล้ว โดยกดดันให้วิศวกรที่มีความทะเยอทะยานในระดับนานาชาติต้องตัดสินใจตั้งแต่เนิ่นๆ ว่าจะอยู่ที่จีน หรือเดินทางออกไปก่อนที่จะถูกจำกัดเสรีภาพในการเดินทาง

ข้อมูลที่เรายังไม่รู้

แม้จะมีรายงานที่หลากหลาย แต่ก็ยังมีช่องว่างสำคัญของข้อมูล เรายังไม่ทราบแน่ชัดว่ามีพนักงานที่ได้รับผลกระทบจำนวนเท่าใด ระดับงานหรือบทบาทตำแหน่งใดที่เป็นตัวกระตุ้นให้ถูกจำกัดสิทธิ์ หรือว่านโยบายนี้จะถูกนำไปใช้อย่างเท่าเทียมกันทั่วทั้งอุตสาหกรรมหรือไม่ ความคลุมเครือนี้เองดูเหมือนจะมีจุดประสงค์เชิงยุทธศาสตร์ เพื่อให้เกิดผลในการยับยั้งสูงสุด ในขณะที่ยังคงรักษาความยืดหยุ่นในการบริหารจัดการเอาไว้