วิกฤตตะวันออกกลางทำให้ ‘ต้นทุนส่งมอบน้ำมัน’ แพงขึ้นทุกบาร์เรล

ตลาดน้ำมันกำลังถูกกำหนดด้วยข้อเท็จจริงที่ตรงไปตรงมาแต่สำคัญมาก: น้ำมันดิบหนึ่งบาร์เรลจะมีมูลค่าได้ก็ต่อเมื่อสามารถขนขึ้นเรือ ทำประกัน ขนส่ง และส่งถึงปลายทางได้จริง การโจมตีเรือในบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ และการหยุดเดินท่อส่งน้ำมัน East-West ของซาอุดีอาระเบียชั่วคราว ทำให้เส้นทางส่งออกน้ำมันจากอ่าวเปอร์เซียมีจำกัดลง และทำให้ต้นทุนโลจิสติกส์กลายเป็นส่วนสำคัญของราคาน้ำมัน1721

ท่อส่งของซาอุฯ ที่หยุดลง คือทางเลี่ยงฮอร์มุซที่หายไป

ท่อส่ง East-West ของซาอุดีอาระเบียพาดผ่านประเทศไปยังชายฝั่งทะเลแดง และเป็นช่องทางสำคัญในการส่งออกน้ำมันดิบโดยไม่ต้องพึ่งช่องแคบฮอร์มุซ เจ้าหน้าที่ซาอุฯ ระบุว่าท่อส่งดังกล่าวถูกหยุดใช้งานชั่วคราว หลังเหตุโจมตีด้วยโดรนจากดินแดนอิรักเมื่อวันที่ 10–11 กันยายน2223

ประเด็นสำคัญไม่ได้อยู่แค่ความเสี่ยงต่อการผลิต แต่คือเส้นทางสำรองที่ออกแบบมาเพื่อเลี่ยงคอขวดทางน้ำกลับใช้งานไม่ได้ไปด้วย Reuters รายงานว่า ผู้ค้าและผู้ซื้อน้ำมันซาอุฯ ประเมินว่าน้ำมันดิบที่เก็บอยู่ที่ท่าเรือยันบูบนฝั่งทะเลแดง น่าจะรองรับการส่งออกได้เพียง 5–7 วัน หากท่อส่งยังปิดอยู่21

ดังนั้น ทางเลือกส่งออกที่ใช้งานได้จริงจึงยิ่งแคบลง ผู้ซื้อจำเป็นต้องให้ความสำคัญกับจุดขนถ่ายสินค้า ความปลอดภัยของเส้นทาง เรือที่หาได้ และเงื่อนไขประกันภัย ไม่ใช่ดูเพียงราคาน้ำมันดิบแต่ละเกรดที่ประกาศไว้

ค่าระวางและโลจิสติกส์กำลังกำหนดราคาที่ผู้ซื้อจ่ายจริง

เมื่อการหาเรือบรรทุกน้ำมันทำได้ยากขึ้นหรือมีความเสี่ยงสูง ค่าขนส่งอาจลบข้อได้เปรียบของน้ำมันที่ดูเหมือนถูกกว่าตามราคาอ้างอิงได้ สำหรับโรงกลั่นในเอเชีย การเปรียบเทียบจึงหันไปอยู่ที่ ต้นทุนของน้ำมันหนึ่งเที่ยวที่ส่งถึงโรงกลั่น มากกว่าราคา ณ ท่าเรือส่งออก

ผลต่อการค้าเกิดขึ้นหลายทาง

• น้ำมันที่ขนส่งได้อย่างมั่นคงและอยู่ใกล้ มีมูลค่าเพิ่มขึ้น น้ำมันที่สามารถขนขึ้นเรือผ่านเส้นทางที่ยังทำงานได้ อาจมีราคาพรีเมียม แม้น้ำมันทางเลือกจะมีราคาหน้ากระดานต่ำกว่า
• การหาน้ำมันทดแทนจากระยะไกลมีความไม่แน่นอนมากขึ้น น้ำมันจากนอกอ่าวเปอร์เซียช่วยกระจายแหล่งจัดหาได้ แต่การเดินทางไกลทำให้ผู้ซื้อรับความเสี่ยงด้านค่าระวางและจำนวนเรือที่พร้อมใช้งานมากขึ้น
• ท่อส่งและท่าเรือกลายเป็นสินทรัพย์ที่ขยับตลาดได้ การหยุดท่อ East-West แสดงให้เห็นว่า แม้แต่ทางเลือกแทนฮอร์มุซเองก็อาจกลายเป็นจุดติดขัดด้านปฏิบัติการได้

ผลที่ตามมาคือช่องว่างระหว่างราคาอ้างอิงกับต้นทุนในการได้มาซึ่งน้ำมันจริงสำหรับส่งมอบทันทีมีแนวโน้มกว้างขึ้น สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) ระบุว่า ราคา Brent อยู่แถว 105 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรลในช่วงกลางเดือนกันยายน เพิ่มขึ้น 21 ดอลลาร์จากต้นเดือนสิงหาคม และสูงกว่าระดับก่อนสงคราม 45% ขณะที่ราคาน้ำมันในตลาดกายภาพสูงกว่านั้นอย่างมีนัยสำคัญ41

ราคาน้ำมันสะท้อนเบี้ยความเสี่ยงภูมิรัฐศาสตร์ที่สูงขึ้น

ราคาน้ำมันอ้างอิงปรับขึ้นเมื่อความขัดแย้งขยายวงและเส้นทางส่งออกถูกกดดันมากขึ้น หลังการโจมตีโครงสร้างพื้นฐานพลังงานของซาอุฯ และเรือในตะวันออกกลางเพิ่มความกังวลต่ออุปทาน Brent ปิดที่ 105.68 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ส่วน WTI ปิดที่ 101.39 ดอลลาร์ในวันที่ 14 กันยายน17 ต่อมาในการซื้อขายครั้งถัดไป Brent ขึ้นไปแตะ 108.48 ดอลลาร์ และ WTI แตะ 103.58 ดอลลาร์45

ตลาดภายในประเทศจีนส่งสัญญาณกังวลต่ออุปทานระยะใกล้อย่างชัดเจนกว่าด้วย สัญญาน้ำมันดิบสกุลหยวนในตลาด Shanghai International Energy Exchange ขึ้นสู่สถิติ 929.4 หยวน หรือราว 138.50 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ซึ่งเป็นระดับสูงสุดนับตั้งแต่เริ่มซื้อขายสัญญานี้ในปี 201835

ความเคลื่อนไหวเหล่านี้ไม่ได้ยืนยันว่าจะเกิดฐานราคาสูงใหม่อย่างถาวร แต่สะท้อนว่าตลาดสามารถปรับราคาอย่างรวดเร็วเพียงใด เมื่อความปลอดภัยของเส้นทางอุปทานเสื่อมลง ข่าวเรื่องการเดินเรือที่ปลอดภัยขึ้น การซ่อมโครงสร้างพื้นฐาน หรือความคืบหน้าทางการทูต อาจทำให้เบี้ยความเสี่ยงลดลงได้ ขณะที่การโจมตีเพิ่มเติมหรือการหยุดชะงักที่ยืดเยื้อจะยิ่งพยุงเบี้ยดังกล่าวไว้

ญี่ปุ่นเผชิญบททดสอบความมั่นคงด้านการนำเข้าโดยตรง

ญี่ปุ่นมีความเปราะบางเป็นพิเศษ โดยราว 95% ของการนำเข้าน้ำมันมาจากตะวันออกกลาง และในอดีตราว 70% เดินทางผ่านช่องแคบฮอร์มุซ23 Reuters รายงานว่าญี่ปุ่นมีน้ำมันสำรองฉุกเฉินเทียบเท่าการใช้ 254 วัน ซึ่งเป็นกันชนระยะสั้นที่มีนัยสำคัญ2

อย่างไรก็ดี สต็อกไม่ได้แก้โจทย์การจัดหาน้ำมันทั้งหมด แหล่งทดแทนต้องมีปริมาณเพียงพอ ราคาแข่งขันได้ เหมาะกับคุณสมบัติที่โรงกลั่นต้องใช้ และขนส่งถึงได้จริง หากผู้ซื้อจำนวนมากในเอเชียหันไปหาแหล่งนอกอ่าวเปอร์เซียหรือน้ำมันที่ไม่ผ่านฮอร์มุซพร้อมกัน การแข่งขันจะยิ่งดันต้นทุนส่งมอบของทางเลือกเหล่านั้นขึ้น

ญี่ปุ่นเริ่มตอบสนองในเชิงนโยบายแล้ว โดยแผนเสริมความยืดหยุ่นด้านพลังงานมีการสนับสนุนโครงการท่อส่งที่เลี่ยงช่องแคบฮอร์มุซ สะท้อนว่าทั้งเส้นทางสำรองและผู้ขายสำรองมีความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์1

จีนมีกำลังซื้อ แต่ไม่ได้ปลอดจากผลกระทบ

สถิติราคาน้ำมันดิบสกุลหยวนสะท้อนว่าโรงกลั่นจีนกำลังเผชิญตลาดที่ตึงตัวขึ้นสำหรับน้ำมันที่ขนส่งได้อย่างมั่นคงเช่นกัน35 ในฐานะผู้นำเข้าน้ำมันดิบรายใหญ่ที่สุดของโลก จีนสามารถหาแหล่งซื้อจากผู้ผลิตได้หลากหลาย แต่ค่าระวางที่สูงและเส้นทางเดินเรือที่ถูกจำกัดย่อมเพิ่มต้นทุนของน้ำมันจากภูมิภาคแอตแลนติกหรือแหล่งที่อยู่ไกลอื่น ๆ

คำถามจึงไม่ใช่ว่า มีแหล่งทดแทนในทางทฤษฎีหรือไม่ แต่เป็นว่ามีปริมาณมากพอที่จะไปถึงโรงกลั่นจีนได้รวดเร็วเพียงใด และในต้นทุนที่ยังคงความคุ้มค่าของการกลั่นได้หรือไม่ หากการหยุดชะงักยืดเยื้อ ต้นทุนวัตถุดิบของโรงกลั่นจะถูกกดดัน และน้ำมันดิบที่พร้อมส่งมอบผ่านเส้นทางปลอดภัยจะยิ่งมีค่า

น้ำมันสหรัฐฯ ช่วยบรรเทาได้ แต่ทดแทนทั้งหมดไม่ได้

น้ำมันดิบจากสหรัฐฯ ไม่ต้องผ่านคอขวดฮอร์มุซ จึงเป็นทางเลือกที่ช่วยบรรเทาความต้องการจากเอเชียได้บางส่วน แต่ยังเป็นทางเลือกที่ต้องเดินเรือระยะไกล เมื่อค่าระวางและความเสี่ยงระหว่างการเดินทางสูงขึ้น ต้นทุนขนส่งอาจกินส่วนต่างราคาจากดัชนีอ้างอิง จนทำให้โอกาสส่งออกตามส่วนต่างราคาตามปกติอ่อนลง

นั่นหมายความว่าโรงกลั่นเอเชียอาจเลือกน้ำมันที่เข้าถึงได้และมีความแน่นอนด้านโลจิสติกส์ มากกว่าน้ำมันที่มีราคาป้ายถูกกว่า ในตลาดที่ขับเคลื่อนด้วยโลจิสติกส์ น้ำมันที่แข่งขันได้ที่สุดไม่จำเป็นต้องเป็นเกรดที่ราคาต่ำที่สุด แต่อาจเป็นสินค้าที่มาถึงโดยมีความไม่แน่นอนด้านเส้นทาง เวลา และประกันภัยต่ำที่สุด

สิ่งที่ต้องจับตาต่อไป

ตัวแปรชี้ขาดคือระยะเวลาของปัญหา หากท่อ East-West กลับมาใช้งานได้เร็วและสภาพการเดินเรือดีขึ้น เบี้ยค่าระวางและเบี้ยความเสี่ยงภูมิรัฐศาสตร์ที่สูงผิดปกติอาจลดลง แต่หากความขัดข้องยืดเยื้อ ผลกระทบจะมีลักษณะเชิงโครงสร้างมากขึ้น ทั้งการแข่งขันที่ต่อเนื่องเพื่อแย่งน้ำมันนอกอ่าวเปอร์เซีย การดึงน้ำมันจากคลังสำรอง การลดกำลังการกลั่นที่อาจเกิดขึ้น และต้นทุนส่งมอบน้ำมันที่สูงขึ้นทั่วเอเชีย

ในเวลานี้ ข้อความจากตลาดชัดเจน: ความมั่นคงด้านพลังงานไม่ได้ถูกตีราคาเฉพาะที่แหล่งผลิตอีกต่อไป แต่ถูกคิดราคาในทุกจุดของห่วงโซ่ ตั้งแต่ผู้ผลิตจนถึงโรงกลั่น