ช็อกน้ำมัน 100 ดอลลาร์ ทำหลายประเทศรื้อแผนเก็บภาษีกำไรลาภลอยจากบริษัทพลังงาน

ราคาน้ำมันโลกที่พุ่งขึ้น เกิน 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ได้จุดชนวนการถกเถียงเรื่อง “ภาษีกำไรลาภลอย” (windfall tax) อีกครั้งในหลายภูมิภาค ตั้งแต่สหรัฐอเมริกา บราซิล ไปจนถึงยุโรปและออสเตรเลีย

แรงกระเพื่อมครั้งนี้มีต้นตอสำคัญจากความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ในตะวันออกกลาง ซึ่งส่งผลให้การขนส่งน้ำมันผ่าน ช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) — เส้นทางที่มีสัดส่วนราว หนึ่งในห้าของการค้าพลังงานโลก — ถูกขัดขวาง ทำให้ตลาดพลังงานทั่วโลกผันผวนและดันราคาน้ำมันขึ้นอย่างรวดเร็ว

เมื่อราคาน้ำมันพุ่ง บริษัทน้ำมันมักทำกำไรได้มากกว่าปกติ รัฐบาลหลายประเทศจึงเริ่มพิจารณาเก็บภาษีพิเศษจากกำไรส่วนเกินเหล่านี้ เพื่อนำเงินไปช่วยลดภาระค่าพลังงานของประชาชน

ทำไมราคาน้ำมันเกิน 100 ดอลลาร์ถึงจุดกระแสภาษีลาภลอย

นักวิเคราะห์มองว่าเหตุการณ์ลักษณะนี้เกิดขึ้นเป็นวงจร เมื่อราคาน้ำมันทะลุระดับประมาณ 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล ความกดดันทางการเมืองมักเพิ่มขึ้นให้รัฐบาลเรียกเก็บภาษีจากกำไรพิเศษของบริษัทพลังงาน

เหตุผลหลักคือในช่วงวิกฤตราคา บริษัทน้ำมันสามารถสร้างกำไรสูงผิดปกติ ขณะที่ผู้บริโภคต้องจ่ายค่าน้ำมันและค่าไฟแพงขึ้น รัฐบาลจึงพยายามแบ่งส่วนกำไรดังกล่าวกลับมาใช้ช่วยเหลือเศรษฐกิจ

สหรัฐอเมริกา: เสนอ “Big Oil Windfall Profits Tax”

ในสหรัฐฯ สมาชิกสภาคองเกรสบางส่วนได้รื้อร่างกฎหมาย Big Oil Windfall Profits Tax Act ขึ้นมาอีกครั้ง โดยมีวุฒิสมาชิก Sheldon Whitehouse และสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร Ro Khanna เป็นผู้ผลักดัน

สาระสำคัญของข้อเสนอ ได้แก่

• ใช้กับบริษัทน้ำมันรายใหญ่ที่ผลิตหรือมีการนำเข้าน้ำมันอย่างน้อย 300,000 บาร์เรลต่อวัน
• เก็บภาษี 50% ของส่วนต่าง ระหว่างราคาน้ำมันปัจจุบันกับราคามาตรฐานก่อนช่วงโควิด‑19
• นำรายได้จากภาษีคืนให้ประชาชนเพื่อลดภาระราคาน้ำมันเบนซิน

แนวคิดนี้สะท้อนนโยบายที่ถูกหยิบมาใช้เป็นระยะในสหรัฐฯ คือการเก็บภาษีจากกำไรพิเศษของบริษัทขนาดใหญ่ในช่วงวิกฤตเศรษฐกิจ

บราซิล: ภาษีส่งออกน้ำมันชั่วคราว 12%

บราซิลเลือกใช้แนวทางที่ต่างออกไป โดยไม่ได้เก็บภาษีจากกำไรโดยตรง แต่ใช้ ภาษีส่งออกน้ำมันดิบ แทน

ในเดือนมีนาคม 2026 รัฐบาลประกาศ ภาษีส่งออกน้ำมันดิบ 12% แบบชั่วคราว หลังราคาน้ำมัน Brent พุ่งเกิน 100 ดอลลาร์ต่อบาร์เรล

มาตรการนี้ถูกใช้ควบคู่กับนโยบายช่วยเหลือภายในประเทศ เช่น

• ยกเลิกภาษีดีเซลของรัฐบาลกลาง (PIS และ Cofins)
• อุดหนุนราคาน้ำมันเชื้อเพลิงเพื่อลดภาระผู้บริโภค

กระทรวงการคลังบราซิลคาดว่าหากราคาน้ำมันยังอยู่เหนือ 100 ดอลลาร์ ประเทศอาจมีรายได้เพิ่มประมาณ 8.5 พันล้านเรอัลต่อเดือน (ราว 1.5 พันล้านดอลลาร์) จากมาตรการนี้

สหภาพยุโรป: ความพยายามรื้อ “ภาษีความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน”

ในยุโรป รัฐมนตรีเศรษฐกิจและการคลังจาก เยอรมนี อิตาลี สเปน โปรตุเกส และออสเตรีย ได้ร่วมกันเรียกร้องให้คณะกรรมาธิการยุโรปพิจารณาเก็บภาษีกำไรส่วนเกินจากบริษัทพลังงาน

ข้อเสนอนี้ต้องการนำกลไกที่เคยใช้ในปี 2022 กลับมาอีกครั้ง ซึ่งเรียกว่า “solidarity contribution” หรือภาษีชั่วคราวต่อกำไรส่วนเกินของบริษัทเชื้อเพลิงฟอสซิล

เป้าหมายคือใช้เงินจากภาษีเพื่อ

• ลดค่าไฟและค่าพลังงานของประชาชน
• ช่วยงบประมาณรัฐบาลที่ต้องรับมือกับวิกฤตราคาพลังงาน

อย่างไรก็ตาม คณะกรรมาธิการยุโรปยังมีท่าทีระมัดระวัง และอาจปล่อยให้แต่ละประเทศสมาชิกตัดสินใจเองว่าจะใช้มาตรการภาษีลักษณะนี้หรือไม่

ออสเตรเลีย: ถกภาษีส่งออกก๊าซ

ในออสเตรเลีย วุฒิสภาได้เปิดการอภิปรายเกี่ยวกับ ภาษีใหม่สำหรับการส่งออกก๊าซธรรมชาติ ซึ่งสะท้อนแรงกดดันทางการเมืองคล้ายกับประเทศอื่น ๆ เมื่อราคาพลังงานโลกพุ่งสูง

รายละเอียดของโครงสร้างภาษียังอยู่ระหว่างการหารือ แต่การถกเถียงนี้แสดงให้เห็นว่าประเทศผู้ส่งออกพลังงานเองก็เผชิญแรงกดดันให้แบ่งผลกำไรจากราคาพลังงานที่พุ่งสูง

ทำไมนักวิเคราะห์เตือนเรื่องการลงทุนพลังงาน

แม้มาตรการภาษีกำไรลาภลอยจะช่วยเพิ่มรายได้รัฐในระยะสั้น แต่นักวิเคราะห์พลังงานเตือนว่าผลกระทบระยะยาวอาจซับซ้อนกว่านั้น

ความกังวลหลัก ได้แก่

• แรงจูงใจลงทุนลดลง: ภาษีที่ไม่แน่นอนทำให้โครงการสำรวจและผลิตใหม่มีความเสี่ยงสูงขึ้น
• ผลต่ออุปทานในอนาคต: หากการลงทุนลดลง การผลิตอาจเติบโตช้าลง
• ความไม่แน่นอนด้านนโยบาย: การเปลี่ยนกฎภาษีบ่อยครั้งเพิ่มความเสี่ยงด้านกฎระเบียบ

เนื่องจากโครงการน้ำมันและก๊าซต้องใช้เงินลงทุนจำนวนมากและใช้เวลาหลายปีกว่าจะเริ่มผลิตได้ ความมั่นคงของนโยบายจึงเป็นปัจจัยสำคัญต่อการตัดสินใจลงทุน

วัฏจักรนโยบายที่เกิดซ้ำ

เหตุการณ์ในปี 2026 สะท้อนรูปแบบที่เกิดซ้ำในตลาดพลังงานโลก: เมื่อวิกฤตภูมิรัฐศาสตร์ดันราคาน้ำมันขึ้นเหนือ 100 ดอลลาร์ รัฐบาลจำนวนมากมักหันไปใช้ ภาษีกำไรลาภลอยหรือภาษีพิเศษต่อภาคพลังงาน เพื่อแบ่งรายได้กลับสู่เศรษฐกิจ

คำถามสำคัญในระยะต่อไปคือ มาตรการเหล่านี้จะเป็นเพียงการตอบสนองชั่วคราวต่อวิกฤต หรือจะกลายเป็นเครื่องมือทางนโยบายถาวรในยุคที่ราคาพลังงานทั่วโลกยังคงผันผวนสูง