ทำไมสงครามอิหร่านจึงกลายเป็นวิกฤตโรงกลั่นและเชื้อเพลิงทั่วโลก

ผลลัพธ์จึงเป็นการขาดแคลนเชื้อเพลิงที่ส่งมอบได้จริง ไม่ใช่เพียงการขาดแคลนน้ำมันดิบที่ยังอยู่ใต้ดิน

ทำไม Brent ลดลง แต่ดีเซลกับเบนซินยังแพง

น้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์น้ำมันเป็นตลาดที่เชื่อมโยงกัน แต่ทดแทนกันไม่ได้ ราคาน้ำมันดิบ Brent สะท้อนมูลค่าส่วนเพิ่มของน้ำมันดิบ ขณะที่ราคาดีเซลและเบนซินยังขึ้นอยู่กับกำลังการผลิตของโรงกลั่น สต็อกในแต่ละภูมิภาค คุณสมบัติเฉพาะของผลิตภัณฑ์ ค่าระวางเรือ ค่าประกันภัย และจำนวนเรือที่พร้อมให้บริการ

จึงเกิดภาพที่ดูขัดแย้งได้ว่า น้ำมันดิบราคาถูกลง แต่เชื้อเพลิงสำเร็จรูปยังมีราคาแพง รายงานของ IEA ในเดือนกรกฎาคมระบุว่าตลาดผลิตภัณฑ์น้ำมันยังตึงตัว แม้อุปทานน้ำมันดิบที่เพิ่มขึ้นจะกดราคาน้ำมันลงอย่างแรง ในเดือนมิถุนายน การเดินเครื่องโรงกลั่นทั่วโลกเพิ่มขึ้น แต่ยังต่ำกว่าปีก่อนถึง 6 ล้านบาร์เรลต่อวัน โรงกลั่นเพื่อส่งออกในตะวันออกกลางยังไม่กลับมาเดินเครื่อง โรงกลั่นรัสเซียลดการผลิตจากการโจมตี และโรงกลั่นในเอเชียยังเดินเครื่องในระดับต่ำ

กล่าวง่าย ๆ คือ น้ำมันดิบที่ถูกลงไม่สามารถแก้ปัญหากำลังการกลั่นที่หายไปได้ หากผลผลิตจากโรงกลั่นลดลงเร็วกว่าความต้องการ ส่วนต่างราคาผลิตภัณฑ์ก็จะเพิ่มขึ้น แม้ราคาน้ำมันดิบอ้างอิงจะถอยลงก็ตาม

ฮอร์มุซกระทบทั้งวัตถุดิบและเชื้อเพลิงสำเร็จรูป

ช่องแคบฮอร์มุซมักถูกมองว่าเป็นคอขวดของน้ำมันดิบ แต่ความสำคัญของเส้นทางนี้กว้างกว่านั้น เพราะใช้ขนส่งทั้งน้ำมันดิบ ผลิตภัณฑ์น้ำมัน และ LPG เมื่อการเดินเรือลดลง โรงกลั่นจึงรับวัตถุดิบได้ยากขึ้น ขณะเดียวกันตลาดผู้นำเข้าก็รับเชื้อเพลิงสำเร็จรูปได้ยากขึ้นด้วย

IEA ระบุว่า ปริมาณการขนส่งผ่านฮอร์มุซซึ่งเคยอยู่ที่ประมาณ 20 ล้านบาร์เรลต่อวัน ลดลงเหลือเฉลี่ย 2.7 ล้านบาร์เรลต่อวันในช่วงสามเดือนแรกของการหยุดชะงัก ต่อมา Reuters รายงานว่าอิหร่านระบุว่าช่องแคบจะยังปิดต่อไปตราบใดที่การเจรจายังดำเนินอยู่ และจำนวนเรือที่ผ่านลดเหลือ 6 ลำ จากค่าเฉลี่ย 10 วันที่ประมาณ 11 ลำ

การที่เรือบางลำยังผ่านได้อาจช่วยขนส่งสินค้าเป็นรายเที่ยว แต่ไม่เพียงพอที่จะทำให้ห่วงโซ่อุปทานกลับมาเป็นปกติ ผู้ขนส่ง บริษัทประกันภัย ผู้ค้า และผู้ซื้อจำเป็นต้องมีเส้นทางที่คาดการณ์ได้ ไม่ใช่เพียงการเปิดทางเป็นครั้งคราว นอกจากนี้ เบี้ยความเสี่ยงและระยะทางที่อ้อมขึ้นยังเพิ่มต้นทุนของสินค้าทุกเที่ยวที่เดินทางได้

รัสเซียทำให้ปัญหาดีเซลลุกลามออกจากภูมิภาค

วิกฤตโรงกลั่นไม่ได้จำกัดอยู่ในอ่าวเปอร์เซีย การโจมตีของยูเครนทำให้โรงกลั่นสำคัญในรัสเซียตอนกลางต้องหยุดหรือลดการผลิต โดยโรงกลั่นที่ได้รับผลกระทบคิดเป็นประมาณ 30% ของการผลิตเบนซิน และราว 25% ของการผลิตดีเซลของรัสเซีย ตามรายงานของ Reuters

รัฐบาลมอสโกตอบโต้ด้วยการจำกัดการส่งออกและหันไปนำเข้า รัสเซียประกาศห้ามส่งออกดีเซลหลังการโจมตีโรงกลั่นทำให้เกิดภาวะขาดแคลนและราคาพุ่งขึ้นภายในประเทศ ขณะที่เจ้าหน้าที่ระบุว่าประเทศจะเริ่มนำเข้าเชื้อเพลิง ต่อมา ผู้ค้าขนส่งเชื้อเพลิงสำเร็จรูปเกือบ 30,000 ตันจากเกาหลีใต้ไปยังรัสเซีย โดยข้อมูลการเดินเรือและแหล่งข่าวที่ Reuters อ้างระบุว่าสินค้าดังกล่าวมีดีเซล และอาจรวมถึงน้ำมันเครื่องบินด้วย

แรงกดดันส่งต่อถึงตลาดระหว่างประเทศ เมื่อการส่งออกผลิตภัณฑ์น้ำมันทางทะเลของรัสเซียลดลงราวหนึ่งในสามเมื่อเทียบกับเดือนก่อนหน้าในเดือนกรกฎาคม เหลือประมาณ 3.9 ล้านตัน จากนั้นรัสเซียขยายเวลาห้ามส่งออกเบนซินและดีเซลไปจนถึงวันที่ 31 มกราคม 2027

ประเด็นสำคัญคือ รัสเซียซึ่งเคยเป็นผู้ส่งออกเชื้อเพลิงรายใหญ่ ไม่สามารถป้อนสินค้าให้ภูมิภาคและผู้ค้าซึ่งมีบทบาทช่วยรักษาสมดุลตลาดดีเซลได้อย่างสม่ำเสมออีกต่อไป เมื่อโรงกลั่นในประเทศหนึ่งหยุดทำงาน ผู้ซื้อทั่วโลกจึงต้องแข่งขันกันหาเที่ยวเรือมาทดแทนจากแหล่งอื่น

คลังสำรองคือกันชนของระบบ—แต่กำลังบางลง

โดยปกติคลังสำรองจะช่วยลดผลกระทบจากความไม่ตรงกันชั่วคราวระหว่างอุปทานกับความต้องการ ไม่ว่าจะเป็นโรงกลั่นหยุดเดินเครื่อง เรือมาถึงล่าช้า หรือคำสั่งจำกัดการส่งออกระยะสั้น แต่คลังสำรองไม่สามารถรองรับการหยุดชะงักที่ยืดเยื้อและเกิดขึ้นพร้อมกันหลายภูมิภาคได้ตลอดไป

IEA คาดการณ์ในรายงานเดือนสิงหาคมว่า อุปทานน้ำมันโลกจะลดลง 4.3 ล้านบาร์เรลต่อวันในปี 2026 โดยการเพิ่มขึ้นของอุปทานจากทวีปอเมริกาช่วยชดเชยการสูญเสียในตะวันออกกลางและรัสเซียได้เพียงบางส่วน นอกจากนี้ยังคาดว่าตลาดจะขาดดุล 1.8 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 3

อามิน นัสเซอร์ ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของ Saudi Aramco ระบุว่า อุปทานสะสมที่สูญเสียไปนับตั้งแต่เริ่มสงครามมีมากกว่า 2.6 พันล้านบาร์เรล และเตือนว่าสต็อกน้ำมันทั่วโลกกำลังอยู่ในระดับต่ำ รายงานก่อนหน้านี้ของ IEA ยังระบุว่าสต็อกน้ำมันทั่วโลกลดลงเฉลี่ย 3.8 ล้านบาร์เรลต่อวันในช่วงเวลาที่ประเมิน

ตัวเลขคลังสำรองที่รายงานต่อสาธารณะอาจแตกต่างกันตามฐานข้อมูล พื้นที่ และช่วงเวลาที่ใช้วัด แต่สัญญาณโดยรวมสอดคล้องกัน: ตลาดกำลังใช้สต็อกเพื่อประคองวิกฤต ทำให้มีเกราะป้องกันเหลือน้อยลงหากเกิดเหตุขัดข้องใหม่หรือการปิดช่องแคบยืดเยื้อกว่าเดิม

เพิ่มเรือไม่ได้แปลว่าเพิ่มกำลังกลั่น

เมื่อเส้นทางปกติไม่ปลอดภัยหรือใช้ไม่ได้ เรือบรรทุกน้ำมันต้องเดินทางอ้อม รอช่วงเวลาที่ปลอดภัยกว่า หรือเรียกเก็บค่าประกันภัยและค่าระวางที่สูงขึ้น ต้นทุนเชื้อเพลิงที่ส่งถึงปลายทางจึงเพิ่มขึ้น และจำนวนเรือที่ใช้งานได้จริงลดลง แม้กองเรือทั่วโลกจะไม่ได้หายไปทางกายภาพ

การที่ ADNOC Logistics & Services ซื้อเรือบรรทุกก๊าซขนาดใหญ่มาก 5 ลำ และเรือบรรทุกน้ำมันดิบขนาดใหญ่มาก 6 ลำ รวมมูลค่าประมาณ 1.3 พันล้านดอลลาร์ สะท้อนความสำคัญเชิงยุทธศาสตร์ของความสามารถในการควบคุมการขนส่งในตลาดที่ไม่แน่นอน ข้อตกลงนี้เพิ่มศักยภาพในการขนส่งน้ำมันดิบและก๊าซ แต่ไม่ได้ซ่อมหน่วยกลั่นที่เสียหาย หรือสร้างดีเซลและเบนซินเพิ่มขึ้นได้ทันที

ความแตกต่างนี้อธิบายว่าทำไมการแก้ปัญหาด้านการขนส่งอาจช่วยคลายคอขวดจุดหนึ่ง แต่ยังไม่สามารถแก้การขาดแคลนผลิตภัณฑ์น้ำมันที่เป็นปัญหาหลักได้

แม้เปิดฮอร์มุซอีกครั้ง วิกฤตก็ไม่จบในชั่วข้ามคืน

การเปิดช่องแคบฮอร์มุซอีกครั้งจะเป็นก้าวสำคัญ เพราะช่วยลดเบี้ยประกันภัยด้านความปลอดภัย เปิดทางให้สินค้าที่ล่าช้าหรือค้างอยู่เดินทางได้ และฟื้นการขนส่งน้ำมันดิบกับ LPG แต่จะไม่สามารถทำสิ่งต่อไปนี้ได้ทันที

1. ซ่อมโรงกลั่นที่ได้รับความเสียหาย
2. จัดหาอุปกรณ์แปรรูปเฉพาะทางมาทดแทน
3. ทำให้หน่วยกลั่นที่หยุดเพื่อความปลอดภัยกลับมาเดินเครื่องทันที
4. ยกเลิกข้อจำกัดการส่งออกเชื้อเพลิงของรัสเซีย
5. เติมคลังสำรองที่ถูกใช้ไประหว่างวิกฤตกลับคืนมา

ผู้บริหาร Aramco เตือนว่า แม้ช่องแคบจะเปิดวันนี้ การกลับสู่ภาวะปกติอาจใช้เวลานาน โดย Reuters รายงานว่าเขาประเมินว่าอาจต้องใช้เวลาถึง 18 เดือนกว่าระบบจะฟื้นตัวเต็มที่ ขณะเดียวกัน IEA ยังคาดการณ์ว่าอุปทานจะอยู่ในระดับต่ำ ตราบใดที่ยังไม่มีข้อตกลงให้เปิดฮอร์มุซและรับประกันการเดินเรือผ่านช่องแคบบับเอลมันเดบอย่างเสรี

การบรรเทาวิกฤตจึงน่าจะเกิดขึ้นเป็นลำดับ เริ่มจากการเดินเรือที่ปลอดภัยขึ้นและการปล่อยสินค้าที่ติดค้าง ตามด้วยการเพิ่มกำลังการกลั่น และท้ายที่สุดคือการเติมคลังสำรองให้กลับมาอยู่ในระดับที่รับแรงกระแทกได้

บทสรุป: ปัญหาอยู่ที่เชื้อเพลิงที่ส่งมอบได้

การเรียกเหตุการณ์นี้ว่าเพียงวิกฤตราคาน้ำมัน อาจทำให้มองไม่เห็นกลไกที่กำลังกระทบครัวเรือนและภาคธุรกิจ สงครามทำให้ระบบที่เปลี่ยนน้ำมันดิบเป็นเชื้อเพลิงใช้งานได้ และระบบที่ขนส่งเชื้อเพลิงข้ามพรมแดนทำงานได้ยากขึ้น

หลักฐานสำคัญชี้ไปที่ข้อจำกัด 4 ด้านที่เสริมแรงกัน ได้แก่

• กำลังการเดินเครื่องโรงกลั่นลดลง
• การขนส่งผ่านฮอร์มุซและเส้นทางเดินเรืออื่นถูกจำกัด
• การส่งออกเชื้อเพลิงของรัสเซียลดลงหลังโรงกลั่นถูกโจมตี
• คลังสำรองลดลงจนรองรับเหตุสะเทือนซ้ำ ๆ ได้ยาก

การผสมกันของปัจจัยเหล่านี้ทำให้ราคาน้ำมันดิบ Brent ลดลงได้ ขณะที่ดีเซล เบนซิน และผลิตภัณฑ์น้ำมันอื่นยังมีราคาแพง จนกว่าโรงกลั่นจะได้รับการซ่อมแซม การเดินเรือจะกลับมามีเสถียรภาพ และคลังสำรองจะถูกเติมกลับ วิกฤตพลังงานโลกก็ยังเปราะบาง แม้การผลิตน้ำมันดิบจะเริ่มฟื้นตัวแล้วก็ตาม