น้ำมันสำรองช่วยพยุงตลาด แต่ดีเซลยังขาดแคลน

โครงการระบายน้ำมันสำรองฉุกเฉินของทบวงการพลังงานระหว่างประเทศ (IEA) กำลังเปลี่ยนจากการประกาศมาตรการครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ ไปสู่การระบายที่ช้าลงและเลือกเป้าหมายมากขึ้น

ณ เดือนกรกฎาคม ประเทศสมาชิก IEA ระบายน้ำมันออกสู่ตลาดแล้ว 300 ล้านบาร์เรล จากปริมาณ 400 ล้านบาร์เรลที่ประกาศเมื่อวันที่ 11 มีนาคม ขณะที่ยอดการระบายเฉพาะเดือนกรกฎาคมลดลงเหลือ 26 ล้านบาร์เรล ทำให้ยังมีน้ำมันตามคำมั่นเดิมเหลืออยู่อีกมากกว่า 100 ล้านบาร์เรล 6

มาตรการดังกล่าวช่วยเป็นกันชนให้ตลาด แต่ไม่อาจทดแทนโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นต่อการเปลี่ยนน้ำมันดิบให้กลายเป็นเชื้อเพลิงที่ส่งถึงผู้ใช้ได้ ความแตกต่างนี้อธิบายว่าเหตุใดน้ำมันคงคลังทั่วโลกจึงยังลดลง และเหตุใดตลาดดีเซลจึงตึงตัวอย่างหนัก

จากมาตรการครั้งประวัติศาสตร์สู่การระบายที่ช้าลง

เมื่อวันที่ 11 มีนาคม ประเทศสมาชิก IEA ทั้ง 32 ประเทศเห็นชอบร่วมกันที่จะนำน้ำมัน 400 ล้านบาร์เรลออกมาใช้ ซึ่งถือเป็นการระบายน้ำมันสำรองฉุกเฉินครั้งใหญ่ที่สุดของหน่วยงาน 27 มาตรการเริ่มต้นมีเป้าหมายช่วยคลายแรงกดดันต่อตลาด หลังความขัดแย้งทำให้เส้นทางขนส่งสำคัญหยุดชะงักและปริมาณน้ำมันไหลเวียนลดลงอย่างรวดเร็ว

แต่ความเร็วในการระบายได้ชะลอลงอย่างเห็นได้ชัด โดยรัฐบาลต่าง ๆ ระบายน้ำมันเฉลี่ย 750,000 บาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม ลดลงจาก 1.5 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนมิถุนายน และ 2.5 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนพฤษภาคม การระบายที่ลดลงจากสหรัฐฯ และประเทศสมาชิกในภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกเป็นปัจจัยสำคัญ ขณะที่ยังไม่มีการกำหนดกรอบเวลาใหม่สำหรับน้ำมันส่วนที่เหลือ 6

แม้เช่นนั้น ฐานสำรองโดยรวมยังมีขนาดใหญ่ ประเทศสมาชิก IEA ถือครองน้ำมันสำรองฉุกเฉินภายใต้การควบคุมของรัฐบาลมากกว่า 1,000 ล้านบาร์เรล 119 อย่างไรก็ตาม การมีน้ำมันอยู่ในคลังไม่ได้หมายความว่าน้ำมันทั้งหมดจะสามารถเดินทางไปถึงตลาดที่กำลังขาดแคลนได้ทันที

ทำไมคลังน้ำมันโลกยังลดลง แม้มีการระบายสำรอง

การระบายน้ำมันฉุกเฉินมีขนาดเล็กกว่าช็อกด้านอุปทานที่กำลังพยายามชดเชยมาก ปริมาณน้ำมันจากผู้ผลิตในตะวันออกกลางที่สูญเสียไปสะสมเกิน 1,300 ล้านบาร์เรลแล้ว ขณะที่การไหลผ่านช่องแคบฮอร์มุซลดลงเหลือเฉลี่ย 2.7 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม จากประมาณ 20 ล้านบาร์เรลต่อวันก่อนเกิดความขัดแย้ง 18

IEA รายงานว่า น้ำมันคงคลังทั่วโลกที่ตรวจสอบได้ลดลง 69 ล้านบาร์เรล หรือเทียบเท่า 2.2 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม การลดลงเกือบทั้งหมดมาจากน้ำมันที่อยู่ระหว่างการขนส่งทางทะเล สะท้อนว่าปัญหาไม่ได้อยู่ที่ปริมาณน้ำมันในโลกเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถในการเคลื่อนย้ายผ่านเครือข่ายโลจิสติกส์อย่างปลอดภัยด้วย

สิ้นเดือนกรกฎาคม น้ำมันคงคลังที่ตรวจสอบได้ลดลงต่ำกว่า 7,900 ล้านบาร์เรลเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่เดือนเมษายน 2025 และ IEA คาดว่าตลาดน้ำมันโลกจะขาดดุล 1.8 ล้านบาร์เรลต่อวันในไตรมาส 3 26

พูดง่าย ๆ คือ น้ำมันสำรองฉุกเฉินช่วยลดแรงกระแทกในภาพรวมได้ แต่ความพร้อมใช้งานจริงกลับแย่ลงต่อเนื่อง น้ำมันที่อยู่ในคลังไม่สามารถชดเชยเส้นทางที่ถูกปิดกั้น สินค้าที่ติดค้าง โครงสร้างพื้นฐานที่เสียหาย หรือระยะทางขนส่งที่ยาวขึ้นจากการหลีกเลี่ยงจุดเสี่ยงทางทะเลได้ทันที

ปัญหาสำคัญอยู่ที่ “น้ำมันดิบ” กับ “เชื้อเพลิงสำเร็จรูป” ไม่ตรงกัน

ข้อจำกัดที่สำคัญที่สุดคือความแตกต่างระหว่างน้ำมันดิบกับผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมสำเร็จรูป ประเทศสมาชิก IEA ต้องมีน้ำมันสำรองเทียบเท่าการนำเข้าสุทธิอย่างน้อย 90 วัน และข้อกำหนดนี้ครอบคลุมทั้งน้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์กลั่น 20 แต่การระบายน้ำมันโดยรวมครั้งนี้ส่วนใหญ่เป็นน้ำมันดิบ ขณะที่น้ำมันที่ยุโรประบายออกมามีสัดส่วนเป็นผลิตภัณฑ์กลั่นมากกว่า 17

น้ำมันดิบจะมีประโยชน์ต่อผู้บริโภคก็ต่อเมื่อเดินทางถึงโรงกลั่นที่ยังดำเนินงานได้ ผ่านกระบวนการกลั่นเป็นดีเซล เชื้อเพลิงอากาศยาน หรือน้ำมันเบนซิน และถูกส่งต่อผ่านท่าเรือกับเครือข่ายกระจายสินค้า ทุกขั้นตอนล้วนเป็นจุดติดขัดได้ทั้งสิ้น โดย IEA ระบุว่ากิจกรรมโรงกลั่นและอุปทานผลิตภัณฑ์ยังฟื้นตัวได้น้อยกว่าการส่งมอบน้ำมันดิบ 19

นี่คือเหตุผลที่น้ำมันดิบกับตลาดเชื้อเพลิงกำลังเดินไปคนละทาง ส่วนต่างราคาดีเซลของสหรัฐฯ หรือ diesel crack ซึ่งสะท้อนส่วนเพิ่มของราคาดีเซลเหนือราคาน้ำมันดิบที่ใช้ผลิต แตะระดับสูงสุดเป็นประวัติการณ์ที่ 102.20 ดอลลาร์ต่อบาร์เรลเมื่อวันที่ 17 สิงหาคม 48 ขณะเดียวกัน ปริมาณน้ำมันดิบที่โรงกลั่นทั่วโลกนำไปกลั่นเฉลี่ยอยู่ที่ 80.9 ล้านบาร์เรลต่อวันในเดือนกรกฎาคม ต่ำกว่าปีก่อนราว 5 ล้านบาร์เรลต่อวัน 48

มีรายงานว่ากำลังการกลั่นในตะวันออกกลางมากกว่า 20% ได้รับความเสียหาย ขณะที่การส่งออกเชื้อเพลิงยังถูกจำกัดจากปัญหาที่ช่องแคบฮอร์มุซ 47 ในสถานการณ์เช่นนี้ การเติมน้ำมันดิบเข้าสู่ระบบอาจช่วยไม่ให้ราคาน้ำมันดิบพุ่งแรงกว่าเดิม แต่ไม่สามารถทดแทนกำลังการกลั่นที่หายไปหรือเปิดเส้นทางเดินเรือที่ถูกปิดได้ในเวลาอันสั้น

น้ำมันสำรองที่เหลือช่วยอะไรได้จริงบ้าง

น้ำมันสำรองภายใต้การควบคุมของรัฐบาลในประเทศสมาชิก ซึ่งมีมากกว่า 1,000 ล้านบาร์เรล ยังคงเป็นหลักประกันสำคัญ โดยสามารถช่วยได้หลายทาง เช่น

• ชดเชยอุปทานน้ำมันดิบที่หายไปบางส่วน
• ลดแรงกดดันต่อโรงกลั่นนอกพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบ
• ชะลอการพุ่งขึ้นของราคาน้ำมันดิบ
• ซื้อเวลาให้ผู้ประกอบการเปลี่ยนเส้นทางขนส่ง ซ่อมแซมโรงงาน และปรับลดความต้องการใช้

แต่ผลลัพธ์จะจำกัดมากขึ้นเมื่อสิ่งที่ขาดแคลนคือเชื้อเพลิงสำเร็จรูป ไม่ใช่น้ำมันดิบ หากน้ำมันที่เหลือราว 100 ล้านบาร์เรลภายใต้คำมั่นเมื่อเดือนมีนาคมถูกระบายออกอย่างสม่ำเสมอ ปริมาณดังกล่าวจะเทียบเท่ากับการชดเชยการขาดดุล 1.8 ล้านบาร์เรลต่อวันได้ประมาณ 56 วัน อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงการเปรียบเทียบด้านปริมาณ ผลลัพธ์จริงยังขึ้นอยู่กับชนิดของน้ำมันดิบ ที่ตั้งของคลัง ความสามารถของโรงกลั่น และการขนส่งผลิตภัณฑ์ที่กลั่นแล้ว 626

ท่าทีล่าสุดของ IEA ก็มีความสำคัญเช่นกัน ในเดือนสิงหาคม ฟาติห์ บีรอล ผู้อำนวยการบริหาร IEA กล่าวว่า ยังไม่มีการหารือเรื่องการระบายน้ำมันสำรองฉุกเฉินรอบที่สอง “ในเวลานี้” ขณะที่หน่วยงานระบุว่ายังมีน้ำมันสำรองเชิงยุทธศาสตร์เหลืออยู่ประมาณ 80% หลังการระบายในเดือนมีนาคม 5

สิ่งที่ต้องจับตาก่อนเข้าสู่ฤดูหนาว

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า IEA จะระบายน้ำมันเพิ่มหรือไม่ แต่คือ น้ำมันสำรองที่เพิ่มขึ้นจะถูกส่งไปยังจุดใดของระบบที่กำลังตึงตัวที่สุด

มาตรการที่มีประสิทธิภาพสูงสุดควรให้ความสำคัญกับน้ำมันสำรองประเภทผลิตภัณฑ์กลั่นที่มีอยู่ น้ำมันดิบที่เหมาะกับโรงกลั่นซึ่งยังเดินเครื่องได้ และจุดส่งมอบที่เชื่อมต่อกับท่าเรือและเส้นทางคมนาคมที่ยังใช้งานได้ หากการขนส่งทางทะเลและการกลั่นยังติดขัด การระบายน้ำมันดิบเพิ่มอาจช่วยรักษาสมดุลน้ำมันในภาพรวมได้มากกว่าช่วยแก้ปัญหาการขาดแคลนดีเซล เชื้อเพลิงอากาศยาน หรือน้ำมันเบนซิน

ดังนั้น โครงการนี้ประสบความสำเร็จในฐานะ “ตัวดูดซับแรงกระแทก” แต่ไม่ใช่สิ่งทดแทนห่วงโซ่อุปทานตามปกติ น้ำมันสำรองที่เหลือเป็นสะพานสำคัญสำหรับวิกฤตที่อาจยืดเยื้อ ไม่ใช่ยารักษาแบบเร่งด่วนสำหรับปัญหาเชื้อเพลิงที่เกิดจากการขนส่งทางทะเลและกำลังการกลั่นหยุดชะงัก