TEOSA เปลี่ยนนโยบายการศึกษาดิจิทัลของไทยให้เกิดขึ้นจริงใน 10 โรงเรียน

โครงการ Technology-enabled Open Schools for All (TEOSA) นำเป้าหมายกว้าง ๆ ของไทยด้านการศึกษาดิจิทัลและปัญญาประดิษฐ์ (AI) มาทดลองใช้ในเครือข่ายโรงเรียนจริง โดยเปิดตัวห้องเรียนอัจฉริยะในโรงเรียนนำร่อง 10 แห่งที่จังหวัดบุรีรัมย์และศรีสะเกษ เมื่อวันที่ 4 มีนาคม 2569 ภายใต้ความร่วมมือระหว่างยูเนสโก หัวเว่ย และกระทรวงศึกษาธิการ 14

ความสำคัญของ TEOSA ไม่ได้อยู่ที่การนำอุปกรณ์ดิจิทัลเข้าไปติดตั้งในห้องเรียนเท่านั้น แต่คือการผสาน 3 ส่วนเข้าด้วยกัน ได้แก่ โครงสร้างพื้นฐาน การทำงานร่วมกันระหว่างโรงเรียน และการพัฒนาศักยภาพครู แนวทางนี้ทำให้การเปลี่ยนผ่านสู่การศึกษาดิจิทัลมีรูปแบบที่นำไปทดลอง ประเมิน และปรับใช้ได้จริงมากขึ้น

เครือข่ายโรงเรียนแม่ข่ายช่วยขยายโอกาสไปยังโรงเรียนขนาดเล็ก

ในแต่ละจังหวัด โรงเรียน “แม่ข่าย” 1 แห่งจะเชื่อมโยงกับโรงเรียน “เครือข่าย” 4 แห่ง ทำให้ทรัพยากร บทเรียน และความเชี่ยวชาญสามารถแบ่งปันกันภายในเครือข่ายท้องถิ่น แทนที่จะกระจุกตัวอยู่ในโรงเรียนที่มีความพร้อมสูงเพียงไม่กี่แห่ง ยูเนสโกระบุว่าโครงการนำร่องครอบคลุม 10 โรงเรียนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย โดยโรงเรียนแม่ข่ายเชื่อมกับโรงเรียนพันธมิตรแห่งละ 4 แห่ง 11

รูปแบบนี้เปิดทางให้โรงเรียนขนาดเล็กหรืออยู่ในพื้นที่ห่างไกลเข้าถึงการเรียนการสอนร่วมกันและการพัฒนาวิชาชีพได้ โดยไม่จำเป็นต้องลงทุนสร้างโครงสร้างพื้นฐานและองค์ความรู้ในระดับเดียวกับโรงเรียนขนาดใหญ่ด้วยตนเอง

อุปกรณ์ดิจิทัลเป็นฐานของการเรียนรู้แบบผสมผสาน

โรงเรียนในโครงการได้รับอุปกรณ์สำหรับห้องเรียนอัจฉริยะ เช่น จอแสดงผลแบบโต้ตอบ กล้องถ่ายทอดเอกสาร คอมพิวเตอร์ประจำโต๊ะ และอินเทอร์เน็ตความเร็วสูง 11 ข้อมูลจากหัวเว่ยระบุว่า โรงเรียนมัธยมศึกษาที่เข้าร่วมทั้ง 10 แห่งมีนักเรียนรวมประมาณ 4,000 คน และได้รับเครื่องมือการสอนดิจิทัลรวมถึงการฝึกอบรมด้านเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร (ICT) 12

โครงสร้างพื้นฐานเหล่านี้ช่วยให้โรงเรียนสามารถจัดการเรียนการสอนได้ยืดหยุ่นขึ้น ทั้งการแบ่งปันบทเรียนระหว่างโรงเรียน การใช้เนื้อหาดิจิทัลเสริมการเรียนในชั้น และการประยุกต์เทคโนโลยีในกระบวนการเรียนรู้และการประเมินผล

ดังนั้น อุปกรณ์จึงไม่ได้เป็นเพียงการลงทุนด้านฮาร์ดแวร์แยกส่วน แต่ทำหน้าที่เป็นช่องทางรองรับเป้าหมายการเรียนรู้ดิจิทัลของไทย

AI ต้องเริ่มจากการพัฒนาครู ไม่ใช่แทนที่ครู

TEOSA มองว่าความพร้อมของครูเป็นเงื่อนไขสำคัญของการนำ AI มาใช้ในโรงเรียนอย่างมีความรับผิดชอบ การอบรมและการสาธิตการสอนในโครงการสอดคล้องกับ กรอบสมรรถนะด้าน AI สำหรับครูของยูเนสโก ซึ่งกำหนดสมรรถนะ 15 ด้านใน 5 มิติ ได้แก่ แนวคิดที่ยึดมนุษย์เป็นศูนย์กลาง จริยธรรมของ AI พื้นฐานและการประยุกต์ใช้ AI การสอนด้วย AI และ AI เพื่อการเรียนรู้ทางวิชาชีพ 9 1

กรอบดังกล่าวยึดหลักการคุ้มครองสิทธิของครู รักษาความเป็นผู้ตัดสินใจของมนุษย์ และส่งเสริมความยั่งยืน พร้อมกำหนดระดับการพัฒนาต่อเนื่อง 3 ขั้น ได้แก่ Acquire, Deepen และ Create หรือการเริ่มสร้างความรู้ การต่อยอดความเข้าใจ และการสร้างสรรค์แนวทางใหม่ 9

ในทางปฏิบัติ AI อาจช่วยครูเตรียมบทเรียน ให้ข้อเสนอแนะ หรือสนับสนุนการประเมินผลได้ แต่ครูยังคงรับผิดชอบต่อบริบทของผู้เรียน การใช้ดุลยพินิจ ความเท่าเทียม และความสัมพันธ์ทางการศึกษา TEOSA จึงวางเทคโนโลยีไว้ภายใต้ความสามารถทางวิชาชีพและจริยธรรมของครู ไม่ใช่ให้ระบบ AI เป็นผู้กำหนดทิศทางการเรียนรู้เพียงลำพัง

จากถ้อยแถลงเชิงนโยบายสู่การทดสอบในพื้นที่จริง

นโยบาย “การเปลี่ยนผ่านการศึกษาในยุคดิจิทัล” และ ยุทธศาสตร์และแผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติ พ.ศ. 2565–2570 (2022–2027) ต้องการมากกว่าการประกาศว่าจะนำเครื่องมือดิจิทัลมาใช้ คำถามสำคัญคือ โรงเรียนใดควรได้รับการเชื่อมต่อก่อน ครูต้องการการสนับสนุนแบบใด การเรียนรู้ดิจิทัลจะเข้าถึงชุมชนที่ยังขาดโอกาสได้อย่างไร และควรมีกลไกคุ้มครองใดสำหรับการสอนและการประเมินผลที่ใช้ AI

TEOSA ทำหน้าที่เป็นพื้นที่จำกัดสำหรับทดลองตอบคำถามเหล่านี้ การเชื่อมโยงโรงเรียนเป็นเครือข่าย การแบ่งปันการเรียนรู้ เทคโนโลยีในห้องเรียน และการฝึกอบรมครู ทำให้โครงการมีรูปแบบการดำเนินงานที่ครบกว่าการติดตั้งโครงสร้างพื้นฐานเพียงอย่างเดียว ขณะเดียวกัน การมุ่งพัฒนาสมรรถนะด้านดิจิทัลและ AI ก็ทำให้ความพร้อมของครูเดินคู่ไปกับการนำเทคโนโลยีมาใช้ 14

ความร่วมมือที่มีศักยภาพ แต่ภาครัฐยังต้องรับผิดชอบหลัก

ความร่วมมือครั้งนี้แบ่งบทบาทออกเป็นส่วน ๆ อย่างชัดเจน ยูเนสโกสนับสนุนแนวทางด้านการศึกษาและจริยธรรม กระทรวงศึกษาธิการเชื่อมโครงการเข้ากับระบบโรงเรียนและนโยบายสาธารณะ ส่วนหัวเว่ยให้การสนับสนุนด้านเทคโนโลยีและการนำไปใช้จริง การจัดเวิร์กช็อประดับประเทศเกี่ยวกับแพลตฟอร์มการเรียนรู้ดิจิทัลของไทยและสมรรถนะด้าน AI ยังสะท้อนว่าความร่วมมือไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการติดตั้งอุปกรณ์ในห้องเรียน 13

อย่างไรก็ตาม หน่วยงานรัฐยังต้องเป็นผู้รับผิดชอบหลักด้านหลักสูตร ความเท่าเทียม การคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล การประเมินผล และงบประมาณระยะยาว ความร่วมมือระหว่างภาครัฐกับเอกชนอาจช่วยเร่งการทดลองได้ แต่ไม่อาจรับประกันได้ด้วยตัวเองว่าโครงการจะเข้าถึงทุกกลุ่มอย่างเท่าเทียมหรือดำเนินต่อได้อย่างยั่งยืน

สิ่งที่ TEOSA แสดงให้เห็นแล้ว และสิ่งที่ยังต้องพิสูจน์

จนถึงขณะนี้ TEOSA แสดงให้เห็นแนวทางเชิงปฏิบัติในการเชื่อมโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัลเข้ากับการพัฒนาครูและความร่วมมือระหว่างโรงเรียน แต่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันว่าโครงการช่วยยกระดับผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน หรือทำให้ความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัลของไทยลดลงอย่างถาวร รายงานที่มีอยู่สะท้อนระยะเริ่มต้นของการดำเนินงาน ไม่ใช่ผลการประเมินผลกระทบที่เสร็จสมบูรณ์

บทบาทของโครงการต่อการขับเคลื่อนนโยบายดิจิทัลและ AI ของไทยในระยะยาวจึงขึ้นอยู่กับสิ่งที่จะเกิดขึ้นต่อจากนี้ ไม่ว่าจะเป็นความเสถียรของเครือข่าย การสนับสนุนครูอย่างต่อเนื่อง การกำกับดูแลข้อมูลนักเรียนและโรงเรียนอย่างรับผิดชอบ และการใช้หลักฐานจากการประเมินโดยอิสระประกอบการขยายผล

หากเงื่อนไขเหล่านี้เกิดขึ้นได้จริง TEOSA อาจช่วยเปลี่ยนเป้าหมายระดับชาติให้กลายเป็นมาตรฐาน งบประมาณ และระบบพัฒนาวิชาชีพครูที่ใช้งานได้จริง ไม่ใช่แค่ใน 10 โรงเรียนแรก แต่รวมถึงโรงเรียนอื่น ๆ ที่ยังรอโอกาสเข้าสู่การเรียนรู้ยุคดิจิทัล