บทสนทนาสั้น ๆ ใน APEC ส่งสัญญาณละลายน้ำแข็งทางการทูตระหว่างญี่ปุ่นกับจีน

การพูดคุยเพียงช่วงสั้น ๆ ระหว่าง ริโยเซ อากาซาวะ (Ryosei Akazawa) รัฐมนตรีการค้าญี่ปุ่น และ หวัง เหวินเทา (Wang Wentao) รัฐมนตรีพาณิชย์จีน ระหว่างการประชุมรัฐมนตรีการค้าเอเปค (APEC) ที่เมืองซูโจว กลายเป็นเหตุการณ์ที่นักการทูตจับตามอง เพราะนี่คือการติดต่อกันในระดับรัฐมนตรีครั้งแรกของสองประเทศ นับตั้งแต่ความขัดแย้งทางการทูตปะทุขึ้นเมื่อเดือนพฤศจิกายนที่ผ่านมา

แม้จะเป็นเพียงบทสนทนาสั้น ๆ และไม่ใช่การหารืออย่างเป็นทางการ แต่ในทางการทูต การพบปะเช่นนี้มักถูกมองว่าเป็นสัญญาณเริ่มต้นของการกลับมาเปิดช่องทางพูดคุยระหว่างรัฐบาลที่มีความตึงเครียดต่อกัน

การติดต่อครั้งแรกนับตั้งแต่ข้อพิพาททางการทูต

อากาซาวะกล่าวกับผู้สื่อข่าวว่า ไม่มีการประชุมทวิภาคีอย่างเป็นทางการกับหวัง เหวินเทา ระหว่างการประชุม APEC อย่างไรก็ตาม ทั้งสองได้พูดคุยกันสั้น ๆ ก่อนงานเลี้ยงอาหารค่ำในวันศุกร์ โดยไม่มีการเปิดเผยรายละเอียดของเนื้อหาในการสนทนา

ความสำคัญของเหตุการณ์นี้อยู่ที่สถานะของผู้เข้าร่วม เพราะอากาซาวะถือเป็นเจ้าหน้าที่ญี่ปุ่นระดับสูงที่สุดที่เดินทางเยือนจีน นับตั้งแต่ข้อพิพาททางการทูตระหว่างสองประเทศเริ่มต้นขึ้นเมื่อปลายปีที่ผ่านมา

ในเวทีพหุภาคีอย่าง APEC การพบกันอย่างไม่เป็นทางการเช่นนี้มักใช้เป็น “การทดสอบบรรยากาศทางการทูต” ว่าทั้งสองฝ่ายพร้อมกลับมาพูดคุยกันมากขึ้นหรือไม่

ต้นตอของความตึงเครียดระหว่างญี่ปุ่นกับจีน

ความขัดแย้งเริ่มขึ้นหลังจาก ซานาเอะ ทากาอิจิ นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น กล่าวถึงสถานการณ์สมมุติว่า หากจีนโจมตีไต้หวัน ญี่ปุ่นอาจต้องตอบสนองต่อสถานการณ์ดังกล่าว

ถ้อยแถลงดังกล่าวทำให้จีนตอบโต้ทันที เนื่องจากปักกิ่งมองว่าไต้หวันเป็นประเด็นอธิปไตยที่อ่อนไหวอย่างยิ่ง และไม่ต้องการให้ประเทศอื่นเข้ามาแทรกแซง

ประเด็นไต้หวันถือเป็นหนึ่งในความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์ที่สำคัญที่สุดในเอเชียตะวันออก และคำพูดของผู้นำต่างชาติที่เกี่ยวข้องกับการตอบโต้ทางทหารมักกระตุ้นให้เกิดปฏิกิริยาทางการทูตจากจีนอย่างรวดเร็ว

มาตรการตอบโต้จากจีน

หลังจากเกิดข้อพิพาท จีนได้ใช้มาตรการกดดันทางเศรษฐกิจและการเมืองต่อญี่ปุ่นหลายรูปแบบ รายงานระบุว่ามาตรการเหล่านี้รวมถึง

• การแนะนำให้ชาวจีนหลีกเลี่ยงการเดินทางท่องเที่ยวไปญี่ปุ่น
• การจำกัดการส่งออก แร่หายาก (rare earths) บางชนิดที่มีความสำคัญต่ออุตสาหกรรมเทคโนโลยีขั้นสูง

แร่หายากมีบทบาทสำคัญในห่วงโซ่อุปทานโลก เพราะถูกใช้ในการผลิตอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ รถยนต์ไฟฟ้า และเทคโนโลยีด้านกลาโหม ขณะที่จีนเป็นผู้ผลิตหลักของโลก การจำกัดการส่งออกจึงสามารถสร้างแรงกดดันทางเศรษฐกิจต่อประเทศคู่ค้าได้

ทำไมเวที APEC จึงมีความสำคัญ

การประชุมรัฐมนตรีการค้าของ APEC (Asia‑Pacific Economic Cooperation) ที่ซูโจวรวบรวมตัวแทนจากเศรษฐกิจสมาชิก 21 เขตเศรษฐกิจ เพื่อหารือเรื่องความร่วมมือทางการค้า ความไม่สมดุลทางการค้า และความยืดหยุ่นของห่วงโซ่อุปทานในช่วงเศรษฐกิจโลกผันผวน

การที่ญี่ปุ่นตัดสินใจส่งรัฐมนตรีระดับคณะรัฐมนตรีเข้าร่วมการประชุมที่จีนเป็นเจ้าภาพ จึงมีนัยทางการทูต เพราะแสดงให้เห็นว่าโตเกียวยังพร้อมเข้าร่วมเวทีพหุภาคีกับจีน แม้ความสัมพันธ์ทวิภาคียังไม่คลี่คลาย

สัญญาณเล็ก ๆ แต่มีความหมาย

จนถึงขณะนี้ ยังไม่มีสัญญาณว่าความตึงเครียดระหว่างสองประเทศจะยุติลงในเร็ววัน เนื่องจากไม่มีการประชุมทวิภาคีอย่างเป็นทางการ และไม่มีการเปิดเผยเนื้อหาการพูดคุยระหว่างรัฐมนตรีทั้งสองฝ่าย

อย่างไรก็ตาม ในโลกการทูต การสนทนาเพียงไม่กี่นาทีก็อาจมีความหมายได้ เหตุการณ์ที่ซูโจวสะท้อนว่าช่องทางการสื่อสารระหว่างญี่ปุ่นและจีนยังไม่ถูกปิด และทั้งสองฝ่ายอาจกำลังค่อย ๆ สำรวจโอกาสในการฟื้นการเจรจา แม้ความเห็นต่างทางการเมืองจะยังคงอยู่

สำหรับตอนนี้ การพบกันครั้งนี้อาจไม่ใช่ “จุดเปลี่ยน” ของความสัมพันธ์ญี่ปุ่น–จีน แต่เป็นก้าวเล็ก ๆ ที่บ่งชี้ว่าการคลายความตึงเครียดในอนาคตยังเป็นไปได้