BRICS หลังเวทีนิวเดลี: การลดพึ่งพาดอลลาร์เดินหน้า แต่ยังห่างไกลจากการแทนที่ดอลลาร์

การประชุมสุดยอด BRICS ครั้งที่ 18 ที่กรุงนิวเดลีให้ผลลัพธ์เป็นฉันทามติทางการเมืองที่สำคัญ ไม่ใช่การเปิดตัวสกุลเงินใหม่ ปฏิญญานิวเดลีซึ่งรับรองเมื่อวันที่ 12 กันยายน วางวาระกว้างขวางด้านการค้า การเงิน และการปฏิรูปธรรมาภิบาลโลก รวมถึงการพัฒนาระบบชำระเงินข้ามพรมแดนให้รวดเร็วและเข้าถึงได้มากขึ้น แต่ไม่มีการเปิดตัวสกุลเงินร่วมของ BRICS หรือข้อผูกมัดที่จะแทนที่ดอลลาร์สหรัฐ 442

จุดแยกนี้สำคัญต่อการทำความเข้าใจทั้งผลประชุม และกระแสคำขู่ขึ้นภาษีของสหรัฐที่กลับมาถูกพูดถึง BRICS กำลังเพิ่มทางเลือกสำหรับการชำระค่าสินค้านอกช่องทางดอลลาร์ แต่ยังไม่ได้สร้างสถาบันที่จำเป็นต่อการมีระบบการเงินร่วมกัน

ปฏิญญานิวเดลีผลักดันอะไรจริง ๆ

ปฏิญญา 140 ย่อหน้าเรียกร้องความร่วมมือด้านเศรษฐกิจและการเงิน พร้อมวิจารณ์มาตรการภาษีและมาตรการที่มิใช่ภาษีฝ่ายเดียว การคว่ำบาตร และข้อจำกัดทางเศรษฐกิจเชิงบีบบังคับอื่น ๆ ถ้อยคำถูกออกแบบให้ทุกฝ่ายยอมรับร่วมกัน จึงไม่ได้ระบุชื่อสหรัฐ แม้ประเด็นที่กล่าวถึงจะทับซ้อนอย่างชัดเจนกับข้อพิพาทเรื่องภาษีและการคว่ำบาตร 418

ในเรื่องการชำระเงิน ทิศทางที่ตกลงกันเป็นเรื่องใช้งานได้จริง มากกว่าการเปลี่ยนระบบครั้งใหญ่ สมาชิกสนับสนุนให้เดินหน้าพัฒนากลไกที่จะทำให้การชำระเงินข้ามพรมแดนรวดเร็ว ต้นทุนต่ำ เข้าถึงได้ มีประสิทธิภาพ โปร่งใส และปลอดภัยขึ้น ควบคู่กับการใช้สกุลเงินประจำชาติในกรณีที่สมาชิกเห็นว่าเหมาะสม โดยปฏิญญายอมรับด้วยว่าไม่มีโมเดลเดียวที่ใช้ได้กับทุกประเทศ เพราะแต่ละประเทศมีลำดับความสำคัญต่างกัน 11

กล่าวอีกแบบหนึ่ง โครงการระยะใกล้คือ การกระจายทางเลือกด้านการชำระเงิน ได้แก่

• ชำระการค้าทวิภาคีด้วยสกุลเงินท้องถิ่นมากขึ้น
• เชื่อมโยงหรือยกระดับโครงสร้างพื้นฐานด้านการชำระเงิน
• ลดต้นทุนธุรกรรมและความเสี่ยงจากการหยุดชะงักของระบบ
• เพิ่มบทบาทของสมาชิกในธรรมาภิบาลการเงินโลก

ทั้งหมดนี้ต่างจากการออกสกุลเงินร่วม การตั้งธนาคารกลางร่วม หรือการแทนที่ดอลลาร์ในฐานะสกุลเงินหลักของทุนสำรองและการค้าโลกอย่างสิ้นเชิง

เหตุใดคำขู่ภาษีของทรัมป์จึงยังมีนัยสำคัญ

ทรัมป์เคยเตือนว่าจะเก็บภาษี 100% ต่อสมาชิก BRICS หากสร้างหรือสนับสนุนสกุลเงินที่มีเป้าหมายแทนดอลลาร์ นอกจากนี้ยังขู่เก็บภาษีเพิ่มอีก 10% กับประเทศที่ดำเนินนโยบายสอดคล้องกับสิ่งที่เขาเรียกว่า “นโยบายต่อต้านอเมริกา” ของ BRICS 4637

ดังนั้น คำเตือนดังกล่าวจึงครอบคลุมความกังวลเชิงยุทธศาสตร์ที่กว้างกว่ามาตรการเฉพาะในปฏิญญา แม้การชำระด้วยสกุลเงินท้องถิ่นหรือการเชื่อมโยงระบบชำระเงินทางเลือกจะลดการพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานที่อิงดอลลาร์ได้เพียงบางส่วน แต่ในมุมมองของวอชิงตัน นั่นอาจเป็นจุดเริ่มต้นของความท้าทายทางเศรษฐกิจและการเมืองที่ประสานกันมากขึ้น

อย่างไรก็ดี ภาษาที่ใช้ในการประชุมชี้ว่าสมาชิกเองก็บริหารความเสี่ยงนี้ อินเดียระบุชัดว่าไม่สนับสนุนสกุลเงินร่วมของ BRICS หรือโครงการต้านดอลลาร์โดยตรง แต่เน้นการชำระการค้าด้วยสกุลเงินประจำชาติและการชำระเงินดิจิทัล เพื่อลดต้นทุนการค้าข้ามพรมแดน 4042

อินเดีย–รัสเซีย: ตัวอย่างของโอกาส และเพดานของระบบทวิภาคี

มีรายงานว่าการค้าทวิภาคีระหว่างอินเดียกับรัสเซียถึง 96% สามารถดำเนินการด้วยรูปีและรูเบิลผ่านระบบการชำระเงินที่ทั้งสองฝ่ายพัฒนาร่วมกัน 21 นี่เป็นหลักฐานสำคัญว่าการชำระด้วยสกุลเงินท้องถิ่นขยายตัวได้ หากทั้งสองประเทศมีปริมาณการค้ามากพอ มีแรงจูงใจสอดคล้องกัน และมีโครงสร้างพื้นฐานรองรับ

แต่ความสำเร็จระหว่างสองประเทศไม่ได้ขยายเป็นระบบระดับ BRICS ได้โดยอัตโนมัติ ระบบที่กว้างกว่านั้นต้องตอบคำถามที่ยากกว่า เช่น

• ผู้ส่งออกสามารถแลกเปลี่ยนและนำสกุลเงินที่ได้รับไปใช้ได้สะดวกเพียงใด
• มีเครื่องมือทางการเงินเพียงพอสำหรับป้องกันความเสี่ยงอัตราแลกเปลี่ยนหรือไม่
• เงินคงเหลือในสกุลหนึ่งสามารถนำไปลงทุนหรือใช้จ่ายในประเทศอื่นได้หรือไม่
• ภาคเอกชนจะเชื่อมั่นในกฎหมาย ระบบการเงิน และการดำเนินงานมากเพียงใด
• สมาชิกจะตกลงกติกากลางร่วมกันได้หรือไม่ ทั้งที่มีการควบคุมเงินทุน ระบบธนาคาร และเป้าหมายนโยบายแตกต่างกัน

การที่ปฏิญญาย้ำถึงความยืดหยุ่นจึงสะท้อนข้อจำกัดเหล่านี้ 11 การออกใบแจ้งหนี้และชำระเงินด้วยสกุลท้องถิ่นอาจลดการพึ่งพาดอลลาร์ในเส้นทางการค้าบางคู่ได้ โดยไม่จำเป็นต้องก่อให้เกิดเครือข่ายการเงินร่วมที่ใช้ได้กว้างขวาง

ความเห็นต่างภายในคืออุปสรรคที่ใหญ่กว่า

การประชุมแสดงให้เห็นว่า BRICS ยังสามารถสร้างถ้อยคำฉันทามติในวาระจำนวนมากได้ แต่ก็เผยให้เห็นว่าต้องอาศัยการทูตที่ระมัดระวังเพียงใด แถลงการณ์เกี่ยวกับตะวันออกกลางแสดง “ความกังวลอย่างยิ่ง” และเรียกร้องให้ “อดกลั้นอย่างถึงที่สุด” โดยไม่ระบุว่าประเทศใดต้องรับผิดชอบ 1

ถ้อยคำที่ระวังนี้เกิดขึ้นท่ามกลางความตึงเครียดระหว่างอิหร่านและสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ซึ่งต่างเป็นสมาชิก BRICS Reuters รายงานก่อนการประชุมว่า สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ระงับการค้าและธุรกรรมการเงินกับอิหร่าน หลังเกิดการโจมตีด้วยขีปนาวุธของอิหร่านในช่วงความขัดแย้ง 17 กลุ่มที่สมาชิกเผชิญการตัดขาดด้านการค้าและการเงินจากความขัดแย้งโดยตรง ย่อมมีข้อจำกัดชัดเจนในการสร้างระบบชำระเงินแบบบูรณาการ

ปัญหาที่กว้างกว่านั้นคือความหลากหลายเชิงยุทธศาสตร์ สมาชิก BRICS อาจมีจุดร่วมในการคัดค้านการคว่ำบาตร ภาษี หรือการกระจุกตัวของอิทธิพลในสถาบันที่นำโดยชาติตะวันตก แต่ยังอาจเห็นต่างกันเรื่องความมั่นคง การพึ่งพาการค้า และเป้าหมายสูงสุดของการรวมกลุ่ม ฉันทามติในหลักการทั่วไปไม่ได้ทำให้เกิดธนาคารกลางร่วม นโยบายการคลังร่วม หรือยุทธศาสตร์ต่างประเทศที่เป็นหนึ่งเดียว

สิ่งที่ควรจับตาต่อไป

ตัวชี้วัดที่มีความหมายต่อการลดพึ่งพาดอลลาร์ของ BRICS คือการลงมือทำ ไม่ใช่เพียงวาทกรรมบนเวทีประชุม โดยควรติดตาม 4 ประเด็นนี้

1. การเชื่อมต่อระบบชำระเงินที่ใช้งานได้จริง: ระบบชำระเงินแห่งชาติจะเชื่อมถึงกันและใช้ได้กับภาคธุรกิจในหลายเส้นทางการค้า หรือจำกัดอยู่เพียงความสัมพันธ์ทวิภาคีไม่กี่คู่
2. ปริมาณการชำระการค้า: การชำระด้วยสกุลเงินท้องถิ่นจะเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องและตรวจสอบได้ นอกเหนือจากคู่ค้าที่มีความสำคัญสูงอย่างอินเดีย–รัสเซียหรือไม่
3. การยอมรับจากภาคเอกชน: ธนาคาร ผู้นำเข้า และผู้ส่งออกจะใช้ระบบเพราะมีประสิทธิภาพและน่าเชื่อถือจริง ไม่ใช่เพียงเพราะรัฐบาลส่งเสริมหรือไม่
4. ความทนทานทางการเมือง: สมาชิกจะรักษาความร่วมมือทางการเงินไว้ได้หรือไม่ เมื่อข้อพิพาทภูมิรัฐศาสตร์กระทบการค้า ความเสี่ยงจากมาตรการคว่ำบาตร หรือความสัมพันธ์ด้านความมั่นคงโดยตรง

บทสรุป

การประชุมนิวเดลีทำให้ BRICS ก้าวไปอีกขั้นในด้านการกระจายทางเลือกทางการเงิน ไม่ใช่การสร้างสิ่งทดแทนดอลลาร์ ปฏิญญาสนับสนุนการชำระด้วยสกุลเงินประจำชาติ ความร่วมมือด้านระบบชำระเงิน และการปฏิรูปสถาบันโลก แต่ยังห่างไกลจากการมีสกุลเงินร่วม หรือการถอนตัวร่วมกันจากการค้าในระบบดอลลาร์ 41142

คำขู่ภาษีของทรัมป์สะท้อนว่าแม้ทางเลือกที่เพิ่มขึ้นเพียงเล็กน้อยก็มีความอ่อนไหวทางการเมือง อาจทำให้บางรัฐบาลและบริษัทชะลอการเดินหน้า แต่ในอีกด้านหนึ่งก็เพิ่มแรงจูงใจให้สมาชิกคงช่องทางชำระเงินสำรองไว้ สำหรับตอนนี้ การลดพึ่งพาดอลลาร์ของ BRICS จึงควรถูกมองว่าเป็นชุดความริเริ่มเชิงเทคนิคและทวิภาคีที่ค่อยเป็นค่อยไป ไม่ใช่ความท้าทายทางการเงินร่วมที่เป็นเอกภาพและน่าเชื่อถือต่อบทบาทโลกของดอลลาร์