รัสเซียขายทองคำสำรอง 50 ตัน สะท้อนแรงกดดันงบสงคราม ขณะที่ฮ่องกงกลายเป็นประตูสู่จีน

การลดทองคำสำรองของรัสเซียครั้งใหญ่ควรอ่านว่าเป็นสัญญาณของแรงกดดันด้านการคลังในภาวะสงครามที่เพิ่มขึ้น ไม่ใช่หลักฐานว่ารัฐรัสเซียกำลังจะหมดเงินในทันที เมื่อรายจ่ายโตเร็วกว่ารายรับ และสินทรัพย์สำรองก่อนสงครามส่วนใหญ่ถูกอายัดอยู่ในเขตอำนาจศาลตะวันตก มอสโกจึงหันมาแปลงสินทรัพย์ที่ควบคุมได้เองในประเทศและเปลี่ยนเป็นเงินทุนได้ง่ายอย่างทองคำให้เป็นสภาพคล่อง

ในอีกด้านหนึ่ง ทองคำเชิงพาณิชย์ที่มีแหล่งกำเนิดจากรัสเซียกำลังมีตลาดรองรับขนาดใหญ่ขึ้นมากในฮ่องกง ทั้งสองเรื่องสะท้อนการปรับตัวของระบบการเงินภายใต้ข้อจำกัดจากมาตรการคว่ำบาตร แต่ไม่ควรนำมาปะปนกัน เพราะการขายทองคำในทุนสำรองของธนาคารกลางไม่ใช่สิ่งเดียวกับการส่งออกทองคำเชิงพาณิชย์

ทองคำสำรองลดลงมากแค่ไหน

ทองคำที่ธนาคารแห่งรัสเซียถือครองลดลง 1.6 ล้านทรอยออนซ์ นับจากต้นปี 2026 เหลือ 73.2 ล้านทรอยออนซ์ ณ วันที่ 1 สิงหาคม หรือราว 2,280 ตัน ซึ่งเป็นระดับต่ำสุดนับตั้งแต่เดือนมกราคม 2020 44

ความเปลี่ยนแปลงนี้เทียบเท่ากับทองคำราว 50 ตัน ที่ถูกขายหรือปรับลดลงในช่วง 7 เดือนแรกของปี อัตราดังกล่าวมีนัยสำคัญ เพราะทองคำเป็นแกนหลักของทุนสำรองรัสเซียมายาวนาน: เป็นสินทรัพย์กายภาพที่เก็บและควบคุมได้ในประเทศ จึงนำไปขายหรือใช้ระดมทุนได้เมื่อการเข้าถึงสินทรัพย์อื่นถูกจำกัด

ช่องว่างงบประมาณขยายตัว ทำให้สินทรัพย์สภาพคล่องมีความสำคัญขึ้น

ในเดือนมกราคม-กรกฎาคม 2026 งบประมาณรัฐบาลกลางรัสเซียขาดดุล 6.455 ล้านล้านรูเบิล หรือ 2.8% ของ GDP ซึ่งสูงกว่าเป้าทั้งปีที่ตั้งไว้ที่ 3.786 ล้านล้านรูเบิล หรือ 1.6% ของ GDP ไปแล้ว 28

กระทรวงการคลังรัสเซียระบุว่าส่วนหนึ่งเกิดจากการเบิกจ่ายงบล่วงหน้า แต่ภาพรวมรายรับ-รายจ่ายก็สะท้อนแรงกดดันชัดเจน: รายได้จากน้ำมันและก๊าซใน 7 เดือนแรกลดลง 16.8% เมื่อเทียบกับปีก่อน ขณะที่รายจ่ายรวมเพิ่มขึ้น 14.5% 31

การขายทองคำจึงเป็นกันชนทางการเงินในทางปฏิบัติ ช่วยระดมเงินโดยไม่ต้องพึ่งการกู้ยืมเป็นรูเบิลเพิ่มเพียงอย่างเดียว หรือใช้สินทรัพย์เงินตราต่างประเทศที่ยังเข้าถึงได้จนลดลง อย่างไรก็ดี นี่คือกันชนที่มีจำนวนจำกัด เพราะทุกครั้งที่ขาย ย่อมลดหนึ่งในทุนสำรองที่เคลื่อนย้ายได้และมีคุณค่าทางยุทธศาสตร์มากที่สุดของประเทศ

ทำไมมาตรการคว่ำบาตรจึงทำให้ทองคำมีบทบาทมากขึ้น

มาตรการคว่ำบาตรของตะวันตกทำให้สินทรัพย์ของธนาคารกลางรัสเซียส่วนใหญ่ที่อยู่ในเขตอำนาจศาลซึ่งใช้มาตรการถูกอายัด โดยรายงานข่าวมักประเมินมูลค่าไว้ราว 3 แสนล้านดอลลาร์สหรัฐ 53 นั่นไม่ได้แปลว่ารัสเซียไม่มีทุนสำรองที่ใช้ได้เลย รัสเซียยังมีทองคำในประเทศ รายได้ส่งออก ฐานภาษี ตลาดตราสารหนี้ภายในประเทศ ตลอดจนสินทรัพย์และสกุลเงินบางส่วนในประเทศนอกตะวันตก

แต่สินทรัพย์สำรองไม่ได้มีประโยชน์เท่ากันทั้งหมด ทองคำที่เก็บในประเทศอยู่ภายใต้การควบคุมของรัสเซีย และสามารถขายหรือนำไปค้ำประกันได้ จึงมีความสำคัญเป็นพิเศษในฐานะเครื่องมือระดมทุน เมื่อการใช้สินทรัพย์ต่างประเทศผ่านโครงสร้างพื้นฐานการเงินตะวันตกทำได้ยากขึ้น

รายงานที่มีอยู่ยังไม่มีชุดข้อมูลทุนสำรองรวมที่สอดคล้องเพียงพอสำหรับคำนวณว่า สัดส่วนทองคำในทุนสำรองทั้งหมดของรัสเซียเปลี่ยนไปเท่าใด การลดลงของปริมาณทองคำจริงก็ไม่ได้หมายความว่าสัดส่วนเชิงมูลค่าจะลดลงเสมอไป เพราะราคาทองคำสามารถผันผวนขึ้นลงได้มาก

ฮ่องกงขึ้นเป็นตลาดสำคัญของทองคำรัสเซีย

ฮ่องกงนำเข้าทองคำแหล่งกำเนิดรัสเซียเกือบ 100 ตัน ในเดือนมกราคม-กรกฎาคม 2026 ซึ่งสูงสุดเป็นประวัติการณ์ตามข้อมูลที่มี และเกือบ 3 เท่าของช่วงเดียวกันในปี 2025 2 เมื่อต้นเดือนสิงหาคม ปริมาณดังกล่าวสูงกว่าทองคำ 85 ตันที่ฮ่องกงนำเข้าตลอดทั้งปี 2025 แล้ว 4

นับตั้งแต่ปี 2022 หน่วยงานในฮ่องกงซื้อทองคำรัสเซียรวมมูลค่าราว 3.5 หมื่นล้านดอลลาร์สหรัฐ ตามรายงานที่อ้างอิงข้อมูลการค้า 10

การเปลี่ยนเส้นทางนี้เกิดขึ้นหลังสหรัฐฯ และสหราชอาณาจักรกำหนดข้อจำกัดต่อทองคำรัสเซียภายหลังการบุกยูเครนเต็มรูปแบบ ขณะที่ฮ่องกงและจีนแผ่นดินใหญ่ไม่ได้ออกข้อจำกัดในลักษณะเดียวกัน 36

ความสำคัญของฮ่องกงไม่ได้อยู่แค่ตัวเลขนำเข้า เมืองนี้เป็นศูนย์กลางการค้า การเงิน และโลจิสติกส์ที่ทองคำสามารถถูกขาย เก็บรักษา ส่งผ่านตัวกลาง หรือส่งต่อไปยังที่อื่นได้ รายงานระบุว่าทองคำรัสเซียจำนวนมากที่เข้าฮ่องกงท้ายที่สุดมุ่งไปยังจีนแผ่นดินใหญ่ 41

อย่างไรก็ดี ข้อมูลการค้าสาธารณะมีข้อจำกัด ไม่สามารถยืนยันรายเที่ยวขนส่งได้ว่าใครคือผู้ซื้อปลายทาง โรงกลั่นใดจัดการทองคำทุกแท่ง หรือทองคำทุกล็อตที่นำเข้าฮ่องกงจะถูกส่งต่อไปจีน และยังไม่แสดงว่าทองคำเหล่านั้นถูกดึงมาจากทุนสำรองธนาคารกลาง หรือมาจากผู้ผลิตและธนาคารพาณิชย์

“ทางเลือกน้อยลง” ไม่ได้เท่ากับล้มละลาย

ประเด็นน่ากังวลจึงไม่ใช่ว่ารัสเซียจะชำระภาระระยะสั้นไม่ได้ทันที แต่คือทางเลือกในการหาเงินกำลังมีต้นทุนสูงขึ้นหรือยืดหยุ่นน้อยลง ไม่ว่าจะเป็นการขึ้นภาษี กู้เงินในประเทศ ลดรายจ่าย ใช้เงินหยวน หรือขายทองคำ ล้วนมีผลกระทบทางเศรษฐกิจหรือการเมือง

ณ วันที่ 1 สิงหาคม รัสเซียยังมีทองคำราว 2,280 ตัน 44 หากนำอัตราการลดลงในเดือนมกราคม-กรกฎาคม ซึ่งอยู่ที่ประมาณ 50 ตันใน 7 เดือน มาคิดต่อแบบกลไก จะเท่ากับราว 86 ตันต่อปี และทองคำ 2,280 ตันจะอยู่ได้ประมาณ 26-27 ปี

ตัวเลขนี้ไม่ใช่การคาดการณ์ รัสเซียไม่อาจขายทองคำสำรองทั้งหมดได้จริงโดยไม่เกิดผลกระทบรุนแรง และปริมาณการขายในอนาคตขึ้นกับราคาทองคำ ความต้องการใช้งบประมาณ รายได้ส่งออก และช่องทางระดมทุนอื่น ๆ ที่เข้าถึงได้ แต่การคำนวณนี้ช่วยชี้ว่า การขายระดับสูงสุดเป็นสัญญาณเตือนได้ โดยไม่จำเป็นต้องแปลว่ารัสเซียใกล้ล้มละลาย

ความเสี่ยงด้านการปฏิบัติตามกฎสำหรับธุรกิจทองคำและการเงิน

การค้าผ่านฮ่องกงที่เพิ่มขึ้นสร้างโจทย์ด้านการตรวจสอบสถานะให้กับผู้ค้าทอง โรงกลั่น ธนาคาร บริษัทประกัน ผู้ขนส่ง และตัวแทนขนส่งสินค้าที่เกี่ยวข้องกับระบบคว่ำบาตรของชาติตะวันตก ความเสี่ยงไม่ได้อยู่ที่การจับต้องทองคำแหล่งกำเนิดรัสเซียเพียงลำพัง แต่อยู่ที่ธุรกรรมอาจเกี่ยวข้องกับบุคคล ธนาคาร หรือผู้ผลิตที่ถูกคว่ำบาตร ปกปิดแหล่งกำเนิดหรือเจ้าของผลประโยชน์ที่แท้จริง ช่วยหลบเลี่ยงการคว่ำบาตร หรืออาศัยบริการที่เชื่อมโยงกับตะวันตกซึ่งถูกห้าม

ความเสี่ยงยิ่งสูงเมื่อทองคำรัสเซียอาจถูกผสมกับทองคำจากแหล่งอื่น ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายที่อ้างในรายงานเตือนว่าเรื่องนี้ทำให้สถาบันการเงินและบริษัททองคำตะวันตกที่ทำธุรกิจในฮ่องกงปฏิบัติตามกฎได้ยากขึ้น 39 รัฐบาลฮ่องกงระบุว่าผู้เข้าร่วมระบบชำระบัญชีทองคำในท้องถิ่นต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดด้านการป้องกันการฟอกเงินและการต่อต้านการสนับสนุนทางการเงินแก่การก่อการร้ายที่เกี่ยวข้อง 39

สำหรับบริษัทที่เชื่อมกับเครือข่ายการเงิน ประกันภัย การกลั่น หรือโลจิสติกส์ของสหรัฐฯ สหราชอาณาจักร หรือสหภาพยุโรป ผลในทางปฏิบัติอาจรวมถึงการตรวจสอบแหล่งที่มาของทองคำ คู่ค้า การชำระเงิน และตัวกลางทุกฝ่ายอย่างเข้มงวดขึ้น ในกรณีร้ายแรง ความเสี่ยงอาจนำไปสู่การระงับการชำระเงิน การสูญเสียบริการธนาคารตัวแทน การถูกขึ้นบัญชีคว่ำบาตร หรือมาตรการบังคับใช้อื่น

บทสรุป

การขายทองคำของรัสเซียและการนำเข้าระดับสถิติของฮ่องกงเผยให้เห็นคนละด้านของการปรับตัวในยุคคว่ำบาตร มอสโกกำลังใช้ทองคำที่ควบคุมได้ภายในประเทศ ขณะที่แรงกดดันการคลังเพิ่มขึ้นและทางเลือกในการใช้ทุนสำรองแคบลง ขณะเดียวกัน ฮ่องกงได้กลายเป็นประตูหลักของทองคำรัสเซียเชิงพาณิชย์สู่ตลาดเอเชีย โดยเฉพาะจีนแผ่นดินใหญ่

ภาพรวมนี้บ่งชี้ทั้งแรงตึงตัวทางการเงินและการเปลี่ยนเส้นทางการค้าทองคำที่มีแนวโน้มยืนระยะ ไม่ใช่หลักฐานว่าทุนสำรองรัสเซียหมดลงแล้ว หรือว่าทองคำทุกแท่งที่ส่งออกผ่านฮ่องกงมาจากธนาคารกลางรัสเซีย