เมื่อแม่น้ำแห้งขอด ยุโรปต้องรับมือทั้งปลาตาย โรงไฟฟ้าสะดุด และค่าไฟพุ่ง

ภัยแล้งในยุโรปช่วงฤดูร้อนปี 2026 แสดงให้เห็นว่า ปัญหาน้ำสามารถลุกลามจากระบบหนึ่งไปสู่อีกระบบหนึ่งได้รวดเร็วเพียงใด เมื่ออุณหภูมิสูงขึ้นและระดับน้ำในแม่น้ำลดลง ระบบนิเวศและฟาร์มปลาขาดทั้งน้ำและออกซิเจน ขณะที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ โรงไฟฟ้าความร้อน และโรงไฟฟ้าพลังน้ำเผชิญข้อจำกัดในการเดินเครื่อง พร้อมกับที่ครัวเรือนใช้ไฟฟ้ามากขึ้นเพื่อทำความเย็น 137

นี่จึงไม่ใช่วิกฤตเดียว แต่เป็นปฏิกิริยาลูกโซ่ ตั้งแต่ระบบนิเวศทางน้ำเสียหาย ผลผลิตฟาร์มปลาลดลง กำลังผลิตไฟฟ้าหายไป ตลาดไฟฟ้าตึงตัว และเกิดคำถามใหม่ว่า ยุโรปควรจัดสรรน้ำที่มีอยู่อย่างจำกัดอย่างไร

บ่อปลาในฮังการีกลายเป็นภาพสะท้อนความเสียหายที่ชัดที่สุด

กระทรวงเศรษฐกิจการเกษตรและอาหารของฮังการีรายงานว่า ความร้อนและการขาดแคลนน้ำที่ยืดเยื้อทำให้บ่อปลาแห้งไป 1,588 เฮกตาร์ ปลาที่ฟาร์ม 20 แห่งตายเกือบ 280 เมตริกตัน และสร้างความเสียหายด้านรายได้ประมาณ 1.3 พันล้านฟอรินต์ หรือราว 4.2 ล้านดอลลาร์ 7

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนเฉพาะความเสียหายที่รายงานในทันที การฟื้นฟูปริมาณปลาอาจต้องใช้เวลาหลายปี ขณะที่เกษตรกรยังต้องดูแลบ่อ จัดการส่งน้ำ และตัดสินใจว่าจะจับปลาก่อนกำหนด สูบน้ำออกจากบ่อหนึ่งเพื่อรักษาปลาในอีกบ่อ หรือหยุดให้อาหารปลาที่ไม่สามารถเติบโตได้อย่างปลอดภัย 2025

วิกฤตยังส่งผลต่อพื้นที่ชุ่มน้ำและถิ่นอาศัยตามธรรมชาติที่เชื่อมโยงกับบ่อเลี้ยงปลา ที่เมืองเรติไมจอร์ ซึ่งเป็นหนึ่งในศูนย์เพาะเลี้ยงปลาขนาดใหญ่ของฮังการี ระบบบ่อตั้งอยู่บนพื้นที่ที่หลงเหลือจากหนองน้ำซาร์เรตในอดีต ดังนั้นการขาดแคลนน้ำจึงกระทบทั้งการผลิตเชิงพาณิชย์และระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำในวงกว้าง 21

น้ำที่น้อยลงและร้อนขึ้นทำให้ปลาอยู่รอดยาก

ภัยแล้งไม่ได้ทำร้ายปลาเพียงเพราะปริมาณน้ำลดลงเท่านั้น น้ำตื้นจะร้อนเร็วกว่าเดิม และน้ำที่อุ่นขึ้นจะกักเก็บออกซิเจนละลายได้น้อยลง ขณะที่กระแสน้ำที่ไหลเบาลงก็ทำให้มีน้ำใหม่ซึ่งมีออกซิเจนไหลเข้ามาน้อยลงด้วย

ที่ทะเลสาบพริสตาวาในสโลวีเนีย เจ้าหน้าที่ฉุกเฉินต้องสูบน้ำ 8 ล้านลิตรเข้าไปในทะเลสาบ หลังระดับออกซิเจนลดลงและพืชน้ำเกาลัดเริ่มปกคลุมผิวน้ำ ต่อมามีการประเมินว่าปลาตายมากกว่า 10 ตัน 4041

สภาพคล้ายกันทำให้สโลวีเนียต้องออกข้อจำกัดด้านการประมงในบางพื้นที่ เพราะอุณหภูมิน้ำสูง ระดับน้ำต่ำ และออกซิเจนลดลงจนคุกคามประชากรปลา ฟาร์มปลาเทราต์แห่งหนึ่งในสโลวีเนียเคยต้องปิดบ่อบางส่วนมาแล้วในช่วงภัยแล้งและภาวะออกซิเจนต่ำระหว่างปี 2021 และ 2022 3443

เหตุการณ์เหล่านี้สะท้อนความจริงในการบริหารฟาร์มสัตว์น้ำว่า การสูบน้ำฉุกเฉินหรือการย้ายถ่ายน้ำอาจช่วยปลาได้ชั่วคราว แต่ไม่สามารถทดแทนน้ำไหลเข้าอย่างสม่ำเสมอในช่วงภัยแล้งยาวนาน เกษตรกรจึงต้องจัดสมดุลระหว่างน้ำสำหรับปลา พื้นที่ชุ่มน้ำ การเกษตร และผู้ใช้น้ำกลุ่มอื่นพร้อมกัน

แม่น้ำคือโครงสร้างพื้นฐานสำหรับระบายความร้อนของโรงไฟฟ้า

ภัยแล้งยังเปิดเผยการพึ่งพาแม่น้ำที่มองไม่เห็นได้ง่าย โรงไฟฟ้าหลายแห่งต้องใช้น้ำจากแม่น้ำไม่ใช่แค่เพื่อการขนส่งหรือผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ แต่เพื่อระบายความร้อนด้วย ระดับน้ำที่ลดลงอาจทำให้ปริมาณน้ำบริเวณทางรับน้ำของโรงไฟฟ้าไม่เพียงพอ ขณะเดียวกัน อุณหภูมิแม่น้ำที่สูงขึ้นก็สร้างข้อจำกัดอีกชั้น เพราะน้ำที่ปล่อยกลับลงแม่น้ำอาจอุ่นเกินกว่าข้อกำหนดด้านสิ่งแวดล้อม

โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ในฮังการี โรมาเนีย และฝรั่งเศสต้องลดกำลังผลิตในช่วงที่เกิดความร้อนและภัยแล้ง โรงไฟฟ้าตามแนวแม่น้ำดานูบเผชิญแรงกดดันเป็นพิเศษเมื่อระดับน้ำลดลง ส่วนการผลิตไฟฟ้านิวเคลียร์ของฝรั่งเศสก็ถูกลดลงเช่นกันเมื่อแม่น้ำไม่สามารถจัดหาน้ำหล่อเย็นที่เหมาะสมได้ 3

โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ปักช์ของฮังการีแสดงให้เห็นว่าสถานการณ์เปลี่ยนแปลงได้รวดเร็วเพียงใด ในช่วงปลายเดือนกรกฎาคม ระดับน้ำดานูบที่ลดลงทำให้เกิดความเสี่ยงว่าจะต้องลดกำลังผลิตครั้งใหญ่หรือหยุดเดินเครื่องทั้งหมด แต่เมื่อถึงวันที่ 19 สิงหาคม งานวิศวกรรมในแม่น้ำคาดว่าจะช่วยรักษาระดับน้ำใกล้โรงไฟฟ้าให้สูงพอที่จะหลีกเลี่ยงการปิดทั้งหมดได้ อย่างไรก็ตาม โรงไฟฟ้ายังเดินเครื่องที่เพียงประมาณ 25% ของกำลังผลิต โดยมีกังหันทำงาน 2 เครื่องจากทั้งหมด 8 เครื่อง ตามรายงานของ Reuters 2

รายงานที่แตกต่างกันสะท้อนว่าสภาพน้ำเปลี่ยนไปตามเวลาและมีการรายงานคนละช่วงของเหตุการณ์ ไม่ได้หมายความว่าสถานการณ์มีเพียงสองทางเลือกคือเดินเครื่องเต็มกำลังหรือหยุดทั้งหมด งานวิศวกรรมอาจช่วยซื้อเวลาให้จุดรับน้ำแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่ไม่ได้ขจัดความเปราะบางพื้นฐานของการผลิตไฟฟ้าที่ต้องพึ่งพาน้ำ ท่ามกลางสภาพอากาศที่ร้อนและแห้งขึ้น

ความต้องการไฟฟ้าเพิ่มขึ้น ขณะที่กำลังผลิตลดลง

คลื่นความร้อนทำให้ความต้องการไฟฟ้าเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะจากเครื่องปรับอากาศ ขณะเดียวกันภัยแล้งก็ลดการผลิตไฟฟ้าพลังน้ำ จำกัดการเดินเครื่องของโรงไฟฟ้าความร้อนและนิวเคลียร์ และรบกวนการขนส่งเชื้อเพลิงบนแม่น้ำที่มีระดับน้ำต่ำ การเกิดขึ้นพร้อมกันของปัจจัยเหล่านี้ทำให้ตลาดไฟฟ้าตึงตัวและกดดันราคาให้สูงขึ้น 650

แรงกดดันเห็นได้ชัดที่สุดหลังพระอาทิตย์ตก พลังงานแสงอาทิตย์ช่วยผลิตไฟฟ้าในช่วงกลางวันที่ร้อนจัด แต่ความต้องการยังอยู่ในระดับสูงต่อเนื่องไปถึงช่วงค่ำ หลังการผลิตจากแสงอาทิตย์ลดลง รายงานหนึ่งระบุว่า ราคาไฟฟ้าเฉลี่ยรายวันในฮังการีเพิ่มขึ้น 119% และในฝรั่งเศสเพิ่มขึ้น 44% เมื่อเทียบกับวันใกล้เคียงในสัปดาห์ก่อนหน้า 57

อย่างไรก็ตาม ราคาที่เพิ่มขึ้นไม่ได้หมายความว่าจะเกิดไฟฟ้าขาดแคลนทันทีทั่วทั้งทวีป คณะกรรมาธิการยุโรประบุว่า ระบบไฟฟ้ายังไม่มีความเสี่ยงด้านความเพียงพอของกำลังผลิตในระยะสั้น แม้เตือนว่าสถานการณ์อาจยังตึงตัว การประสานงานข้ามพรมแดนและตลาดไฟฟ้าเดียวของยุโรปช่วยให้สามารถส่งไฟฟ้าไปยังพื้นที่ที่ต้องการมากที่สุดได้ 49

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะระบบไฟฟ้าอาจยังเดินหน้าต่อได้ ขณะที่ผู้บริโภคและภาคอุตสาหกรรมต้องเผชิญค่าไฟที่สูงขึ้นและความผันผวนของราคาที่มากกว่าเดิม

พลังงานแสงอาทิตย์ช่วยได้ แต่ช่วยหลัก ๆ ตอนมีแสงแดด

พลังงานแสงอาทิตย์เป็นจุดสว่างสำคัญของระบบไฟฟ้าในช่วงคลื่นความร้อน การวิเคราะห์ของ Ember พบว่า การผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์เฉลี่ยรายวันในฝรั่งเศสและฮังการีเพิ่มขึ้น 17% ในวันที่เกิดคลื่นความร้อนช่วงเดือนมิถุนายนและกรกฎาคม ขณะที่สเปนเพิ่มขึ้น 5% พลังงานแสงอาทิตย์จึงช่วยจ่ายไฟในช่วงกลางวัน ซึ่งเป็นช่วงเดียวกับที่ความต้องการใช้ไฟเพื่อทำความเย็นพุ่งสูง 5153

แต่จังหวะเวลาของพลังงานแสงอาทิตย์ก็ชี้ให้เห็นปัญหาถัดไป ความต้องการไฟฟ้ามักยังสูงหลังพระอาทิตย์ตก ซึ่งเป็นเวลาที่การผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์หยุดลง หากไม่มีระบบกักเก็บพลังงาน การปรับลดหรือเลื่อนการใช้ไฟ การเชื่อมโยงโครงข่ายระหว่างประเทศ หรือกำลังผลิตคาร์บอนต่ำที่สามารถสั่งจ่ายได้ พลังงานแสงอาทิตย์ส่วนเกินในช่วงเที่ยงก็ไม่สามารถรองรับความต้องการช่วงเย็นได้โดยตรง คณะกรรมาธิการยุโรประบุว่าการเพิ่มระบบกักเก็บพลังงานเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง 49

พลังงานแสงอาทิตย์ช่วยลดแรงกดดันต่อระบบ แต่ไม่ได้ทำให้ความจำเป็นด้านกำลังผลิตที่มั่นคงและความยืดหยุ่นของระบบหมดไป

บทเรียนเชิงนโยบาย: วางแผนพลังงานต้องวางแผนน้ำไปพร้อมกัน

เหตุการณ์ปี 2026 ชี้ว่า ยุโรปไม่สามารถประเมินความมั่นคงทางพลังงานแยกออกจากสภาพของแม่น้ำ ทะเลสาบ และชั้นน้ำใต้ดินได้ ระบบไฟฟ้าอาจมีกำลังผลิตตามตัวเลขเพียงพอ แต่ยังสูญเสียกำลังผลิตเมื่อแม่น้ำตื้นเกินไปหรืออุณหภูมิน้ำสูงเกินไป

แนวทางสำคัญที่เห็นได้ชัด ได้แก่

• วางแผนในระดับลุ่มน้ำ การจัดสรรน้ำควรคำนึงถึงระบบนิเวศ ครัวเรือน การเกษตร การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ ภาคอุตสาหกรรม และน้ำหล่อเย็นโรงไฟฟ้าก่อนที่วิกฤตจะรุนแรงถึงจุดสูงสุด
• ปกป้องพื้นที่ที่ช่วยกักเก็บน้ำ พื้นที่ชุ่มน้ำและที่ราบน้ำท่วมถึงที่ได้รับการฟื้นฟูสามารถช่วยรักษาความหลากหลายทางชีวภาพและกักเก็บน้ำได้ แม้จะไม่สามารถสร้างน้ำเพิ่มในช่วงที่ฝนทิ้งช่วงเป็นเวลานาน
• ปรับระบบระบายความร้อน ผู้ประกอบการควรมีแผนสำรองสำหรับกรณีน้ำไหลน้อยและอุณหภูมิน้ำที่ทางรับสูงขึ้น พร้อมมาตรการคุ้มครองสิ่งแวดล้อมที่ตรวจสอบได้
• เพิ่มความยืดหยุ่นให้พลังงานแสงอาทิตย์ แบตเตอรี่ การบริหารความต้องการใช้ไฟ การเชื่อมโยงโครงข่ายที่แข็งแรงขึ้น และแหล่งพลังงานคาร์บอนต่ำที่จ่ายไฟได้ตามต้องการ จะช่วยย้ายไฟฟ้าที่ผลิตได้ตอนกลางวันไปใช้ในช่วงเย็น
• ประสานงานข้ามพรมแดน ตลาดไฟฟ้าเดียวช่วยพยุงระบบในช่วงวิกฤต แต่การนำเข้าไฟฟ้าข้ามประเทศไม่สามารถแก้ปัญหาได้ทั้งหมด หากหลายลุ่มน้ำเผชิญภัยแล้งพร้อมกัน 49

หลักฐานที่มีอยู่สนับสนุนแนวทางที่บูรณาการมากขึ้นระหว่างการวางแผนรับมือภัยแล้งกับการวางแผนพลังงาน แต่ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันข้อกล่าวอ้างทางกฎหมายอย่างเฉพาะเจาะจงว่า ยุโรปไม่มีนโยบายร่วมที่มีผลผูกพันสำหรับภาวะขาดแคลนน้ำ สิ่งที่เหตุการณ์นี้แสดงให้เห็นชัดเจนคือ การตัดสินใจแบบแยกส่วนจะมีต้นทุนสูงขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อแหล่งน้ำเดียวกันต้องรองรับทั้งระบบนิเวศ ฟาร์ม การขนส่ง และการผลิตไฟฟ้า