ช่องแคบฮอร์มุซยังไม่เปิดจริง—ตอนนี้มันคือ “ทางผ่านที่ถูกควบคุม”

แม้จะมีข่าวว่าเรือบรรทุกน้ำมันบางลำเริ่มกลับมาใช้ช่องแคบฮอร์มุซ แต่สถานการณ์ไม่ได้หมายความว่าการขนส่งพลังงานโลกกลับสู่ภาวะปกติแล้ว ความเป็นจริงคือเส้นทางเดินเรือนี้กำลังทำหน้าที่เหมือน “ทางผ่านที่ถูกควบคุมอย่างเข้มงวด” ซึ่งถูกกำหนดโดยความขัดแย้งระหว่างสหรัฐและอิหร่าน รวมถึงอำนาจต่อรองที่เตหะรานมีเหนือหนึ่งในคอขวดพลังงานสำคัญของโลก

แม้เรือบางลำ โดยเฉพาะที่เชื่อมโยงกับผู้ซื้อพลังงานรายใหญ่ในเอเชีย จะเริ่มเดินทางผ่านช่องแคบอีกครั้ง แต่ปริมาณการเดินเรือยังต่ำกว่าช่วงก่อนความขัดแย้งอย่างมาก และมักต้องได้รับการประสานงานหรืออนุญาตจากหน่วยงานของอิหร่านก่อน

คอขวดพลังงานของโลกที่อยู่ท่ามกลางสงคราม

โดยปกติแล้ว ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางที่ขนส่งน้ำมันราวหนึ่งในห้าของโลก การหยุดชะงักเพียงเล็กน้อยจึงส่งผลต่อราคาพลังงานและเศรษฐกิจโลกทันที

ความขัดแย้งในปี 2026 ที่เกี่ยวข้องกับสหรัฐ อิสราเอล และอิหร่าน ทำให้การเดินเรือเชิงพาณิชย์จำนวนมากหยุดลง หลังจากการโจมตีทางอากาศต่ออิหร่านในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์นำไปสู่การตอบโต้ทางทะเลและการข่มขู่เรือสินค้าในภูมิภาค

กองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลามของอิหร่าน หรือ IRGC มีบทบาทสำคัญในการควบคุมช่องแคบ โดยมีรายงานว่ามีการเตือนเรือพาณิชย์ หยุดตรวจหรือขึ้นตรวจเรือ และแม้แต่การวางทุ่นระเบิดในพื้นที่ทางเดินเรือ

ในบางช่วง อิหร่านประกาศว่าช่องแคบเปิดให้เดินเรือ แต่การตัดสินใจอาจเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ตัวอย่างเช่น หลังจากรัฐบาลเตหะรานประกาศเปิดช่องแคบในช่วงหยุดยิงเดือนเมษายน กองกำลัง IRGC ก็ประกาศปิดอีกครั้งเพียงหนึ่งวันต่อมา ทำให้หลายฝ่ายเชื่อว่ากองกำลังทหารเป็นผู้ควบคุมการเข้าถึงจริง

ระบบ “ขออนุญาตผ่าน” ของอิหร่าน

แทนที่จะกลับไปใช้กฎการเดินเรือสากลแบบเดิม อิหร่านได้สร้างระบบใหม่ที่กำหนดให้เรือจำนวนมากต้องขออนุญาตก่อนเข้าสู่ช่องแคบ

มีรายงานว่าเตหะรานตั้งหน่วยงานเฉพาะเพื่อคัดกรองและอาจเรียกเก็บค่าธรรมเนียมจากเรือที่ต้องการผ่านช่องแคบ ซึ่งทำให้อิหร่านสามารถกำกับการจราจรทางทะเลในพื้นที่ได้อย่างเป็นทางการมากขึ้น

รัฐบาลอิหร่านยังแจ้งต่อองค์กรระหว่างประเทศว่าเรือที่ถือว่า “ไม่เป็นศัตรู” สามารถผ่านช่องแคบได้ หากขออนุญาตล่วงหน้าและไม่เกี่ยวข้องกับการสนับสนุนการโจมตีต่ออิหร่าน

ผลลัพธ์คือ ช่องแคบฮอร์มุซไม่ได้ทำหน้าที่เป็นทางเดินเรือเสรีเหมือนในอดีต แต่คล้ายประตูทางผ่านที่ต้องได้รับการอนุมัติ ซึ่งขึ้นอยู่กับการเมืองและความมั่นคง

ปริมาณการเดินเรือยังต่ำกว่าปกติมาก

แม้จะมีการเดินเรือบางส่วน แต่ระดับการจราจรยังห่างไกลจากภาวะปกติ

ก่อนเกิดสงคราม มีเรือประมาณ 125–140 ลำผ่านช่องแคบในแต่ละวัน แต่ในช่วงความขัดแย้ง ตัวเลขลดลงเหลือเพียงไม่กี่ลำต่อวัน หรือราว 10% ของระดับเดิม

ข้อมูลการติดตามเรือในปลายเดือนเมษายนแสดงว่ามีเรือเพียงประมาณ 6 ลำที่ผ่านช่องแคบในช่วง 24 ชั่วโมง ซึ่งยังถือว่าน้อยมากเมื่อเทียบกับช่วงปกติ

แม้บางสัปดาห์จะมีการเพิ่มขึ้น เช่น รายงานว่ามีเรือสินค้าและเรือบรรทุกน้ำมันรวม 55 ลำผ่านช่องแคบในสัปดาห์กลางเดือนพฤษภาคม แต่ก็ยังสะท้อนการฟื้นตัวอย่างระมัดระวัง ไม่ใช่การกลับสู่การค้าปกติของโลก

เรือจากเอเชียเริ่มทดลองผ่านเส้นทาง

การเดินเรือที่ถูกจับตามองมากที่สุดคือเรือที่เชื่อมโยงกับผู้ซื้อพลังงานรายใหญ่ในเอเชีย

ข้อมูลติดตามเรือแสดงว่าเรือบรรทุกน้ำมันขนาดใหญ่ของบริษัทจีนที่บรรทุกน้ำมันดิบจากอิรักเกือบ 2 ล้านบาร์เรลพยายามผ่านช่องแคบในเดือนพฤษภาคม สะท้อนว่าผู้ซื้อรายใหญ่เริ่มทดลองใช้เส้นทางอีกครั้งอย่างระมัดระวัง

ประเทศเศรษฐกิจในเอเชีย เช่น จีน ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ พึ่งพาน้ำมันจากอ่าวเปอร์เซียอย่างมาก ก่อนหน้านี้ในช่วงต้นวิกฤต เรือบรรทุกน้ำมันของเกาหลีใต้หลายลำต้องติดค้างอยู่ใกล้ช่องแคบเพราะการปิดเส้นทาง

เหตุการณ์เหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า การเดินเรือกำลัง “เปิดแบบเลือกได้” มากกว่าจะกลับสู่ภาวะปกติเต็มรูปแบบ

แรงกดดันจากสหรัฐและการปิดล้อมทางทะเล

ในเวลาเดียวกัน สหรัฐกำลังใช้ทั้งแรงกดดันทางทหารและการทูตเพื่อผลักดันให้ช่องแคบกลับมาเปิด

หลังการเจรจาหยุดชะงัก วอชิงตันได้ประกาศปิดล้อมทางทะเลต่ออิหร่าน และสั่งให้กองทัพเรือสหรัฐตรวจค้นหรือสกัดเรือที่เกี่ยวข้องกับข้อจำกัดการเดินเรือของอิหร่าน

เจ้าหน้าที่สหรัฐยังคงเดินหน้าการเจรจาควบคู่ไปด้วย โดยประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์กล่าวว่าการเจรจากับอิหร่านอยู่ใน “ขั้นตอนสุดท้าย” แต่ก็เตือนว่าอาจมีการใช้กำลังเพิ่มเติมหากไม่สามารถบรรลุข้อตกลงได้

ความพยายามทางการทูตของภูมิภาค

นอกจากสหรัฐและอิหร่านแล้ว ประเทศในตะวันออกกลางเองก็พยายามหาทางลดความตึงเครียดหลังสงคราม

มีรายงานว่าซาอุดีอาระเบียเสนอแนวคิดสนธิสัญญาไม่รุกรานกันระหว่างอิหร่านกับประเทศในภูมิภาค เพื่อป้องกันความขัดแย้งในอนาคต แนวคิดนี้ได้รับแรงบันดาลใจบางส่วนจากกระบวนการเฮลซิงกิในยุคสงครามเย็นของยุโรป

ข้อเสนอนี้สะท้อนความกังวลของประเทศรอบอ่าวเปอร์เซียว่า แม้สงครามจะยุติ แต่ความไม่แน่นอนในช่องแคบฮอร์มุซอาจยังคงส่งผลต่อความมั่นคงและตลาดพลังงานโลก

ช่องแคบฮอร์มุซในฐานะเครื่องต่อรองทางภูมิรัฐศาสตร์

เมื่อมองภาพรวม การเคลื่อนไหวของเรือบรรทุกน้ำมันในช่วงนี้ไม่ได้แปลว่าช่องแคบฮอร์มุซเปิดตามปกติ แต่สะท้อนว่าเส้นทางนี้กำลังถูกใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง

อิหร่านดูเหมือนจะอนุญาตให้มีการเดินเรือบางส่วนเพื่อแสดงว่าตนสามารถควบคุมเส้นทางพลังงานสำคัญของโลกได้ ขณะเดียวกันก็รักษาความไม่แน่นอนไว้เพื่อใช้เป็นอำนาจต่อรองในการเจรจา

จนกว่าจะมีข้อตกลงทางการเมืองที่ชัดเจน การเดินเรือผ่านช่องแคบฮอร์มุซจึงมีแนวโน้มว่าจะยังคงเกิดขึ้นแบบจำกัด ถูกควบคุมอย่างใกล้ชิด และขึ้นอยู่กับสมดุลระหว่างแรงกดดันทางทหารกับการทูตที่ยังดำเนินอยู่