เจาะลึกทางตันนิวเคลียร์สหรัฐฯ-อิหร่าน: คำขาดยูเรเนียมของทรัมป์ ดีล 12,000 ล้านดอลลาร์ และข้อตกลงที่แขวนอยู่บนเส้นด้าย

สหรัฐอเมริกาและอิหร่านเข้าใกล้ข้อตกลงนิวเคลียร์ถาวรมากที่สุดในรอบหลายปี ทว่าทุกอย่างอาจพังทลายลงได้เพราะข้อเรียกร้องเงินจำนวน 12,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐที่ยังหาข้อยุติไม่ได้

การเจรจาที่ดำเนินผ่านประเทศตัวกลางอย่างโอมาน กาตาร์ และปากีสถาน ได้ก่อให้เกิดร่างบันทึกความเข้าใจร่วม (MoU) ซึ่งเป็นกรอบการทำงานที่ประกอบด้วยการระงับการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมของอิหร่าน การขนส่งยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูงออกนอกประเทศ การผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐฯ การปลดล็อกเงินทุนอิหร่านที่ถูกอายัดไว้ และการถอดถอนสถานะทางการทหารและการเมืองระหว่างกัน มาร์โก รูบิโอ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ เรียกข้อตกลงนี้ว่าเป็น "งานที่อยู่ระหว่างดำเนินการ" แต่เบื้องหลังของวลีดังกล่าวมีความซับซ้อนกว่านั้นมาก

ความตึงเครียดหลักนั้นเรียบง่าย: ประธานาธิบดีทรัมป์กำลังเรียกร้องอย่างเปิดเผยให้อิหร่านส่งมอบหรือทำลายคลังยูเรเนียมเสริมสมรรถนะ แต่อิหร่านปฏิเสธอย่างเปิดเผย ขณะที่ในทางการลับนั้นได้ตั้งเงื่อนไขให้ข้อตกลงใดๆ ต้องมาพร้อมกับการเข้าถึงเงินสดที่ถูกอายัดไว้ในทันที นี่คือรายละเอียดเบื้องหลังทางตันนี้ ณ ปลายเดือนพฤษภาคม 2026

คำขาดยูเรเนียมของทรัมป์: สามทางเลือก หนึ่งข้อเสนอที่ต้องการ

เมื่อวันที่ 25 พฤษภาคม 2026 ทรัมป์ได้โพสต์คำสั่งที่ชัดเจนลงบน Truth Social โดยระบุว่ายูเรเนียมเสริมสมรรถนะของอิหร่าน ซึ่งเขาเรียกว่า "ฝุ่นนิวเคลียร์ (Nuclear Dust)" จะต้องถูกกำจัด เขาระบุแนวทางการจัดการที่ยอมรับได้สามวิธี ดังนี้:

1. การส่งมอบให้สหรัฐอเมริกา: วัสดุดังกล่าวจะต้อง "ถูกส่งมอบให้สหรัฐอเมริกาทันทีเพื่อนำกลับมาทำลายที่ประเทศ"
2. การทำลายภายในอิหร่าน (เป็นแนวทางที่ทรัมป์ต้องการ): คลังยูเรเนียมจะถูกทำลาย "ณ ที่ตั้ง" ภายใต้การกำกับดูแลของทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (IAEA) หรือองค์กรที่เทียบเท่า โดยประสานงานกับอิหร่าน
3. การทำลายในประเทศที่สาม: ยูเรเนียมอาจถูกเคลื่อนย้ายไปยัง "สถานที่อื่นที่ยอมรับได้" เพื่อการกำจัดภายใต้การควบคุมดูแล

ข้อเรียกร้องนี้ไม่ใช่แค่รายละเอียดปลีกย่อยในการเจรจา สหรัฐฯ กำลังยืนกรานให้อิหร่านละทิ้งการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมทั้งหมดอย่างถาวร และส่งมอบยูเรเนียมเสริมสมรรถนะสูง (HEU) ระดับ 60% ทั้งหมด 440 กิโลกรัม ซึ่งเป็นวัสดุที่หากนำไปเสริมสมรรถนะต่อจะเพียงพอสำหรับผลิตอาวุธนิวเคลียร์ได้ประมาณ 11 ลูก เชื่อกันว่าคลังวัสดุดังกล่าวถูกแบ่งเก็บไว้ในอุโมงค์ใต้ดินที่ศูนย์นิวเคลียร์อิสฟาฮานและศูนย์เสริมสมรรถนะนาทันซ์

ต่างฝ่ายต่างพูด: สงครามคำพูดเรื่องสิ่งที่อิหร่าน 'ตกลง'

ช่องว่างความน่าเชื่อถือขั้นพื้นฐานได้แบ่งแยกทั้งสองฝ่ายในประเด็นที่ว่า โดยหลักการแล้ว อิหร่านได้ตกลงที่จะสละคลังยูเรเนียมของตนแล้วหรือไม่

เมื่อวันที่ 16 เมษายน 2026 ทรัมป์กล่าวกับผู้สื่อข่าวว่าอิหร่านตกลงที่จะส่งมอบยูเรเนียมเสริมสมรรถนะของตนแล้ว และทั้งสองประเทศใกล้จะบรรลุข้อตกลง สองวันต่อมา กระทรวงการต่างประเทศอิหร่านออกมาปฏิเสธอย่างสิ้นเชิง อิสมาอิล บาแกอี โฆษกกระทรวงกล่าวกับสถานีโทรทัศน์ของรัฐว่า "ยูเรเนียมเสริมสมรรถนะของอิหร่านจะไม่ถูกขนย้ายไปที่ใดทั้งสิ้น" เขายืนยันว่าการโอนย้ายยูเรเนียมไปยังสหรัฐฯ นั้น "ไม่เคยถูกหยิบยกขึ้นมาในการเจรจา"

ทรัมป์ยกระดับความขัดแย้งในวันที่ 11 พฤษภาคม จากการพูดที่ทำเนียบขาว เขาอ้างว่าเจ้าหน้าที่อิหร่านได้บอกกับสหรัฐฯ เป็นการส่วนตัวว่าพวกเขาจะอนุญาตให้มีการนำคลังยูเรเนียมที่ฝังอยู่ออกไปได้ แต่หลังจากนั้น "ได้ลบคำมั่นนั้นออกจากข้อเสนอที่เป็นลายลักษณ์อักษรอย่างเป็นทางการ" จุดยืนของรัฐบาลสหรัฐฯ คือมีข้อตกลงด้วยวาจาอยู่จริง แต่จุดยืนสาธารณะของอิหร่านคือไม่มี พลวัต "ต่างฝ่ายต่างพูด" นี้ยังคงเป็นหนึ่งในอุปสรรคทางจิตวิทยาหลักของการลงนามในข้อตกลง

ทางตัน 12,000 ล้านดอลลาร์: ทำไมการเจรจาถึงติดขัด

หากข้อพิพาทเรื่องยูเรเนียมคือทางตันในที่สาธารณะ ตัวทำลายข้อตกลงที่เร่งด่วนกว่านั้นคือเรื่องการเงิน ในช่วงปลายเดือนพฤษภาคม 2026 อิหร่านได้ยื่นเงื่อนไขเบื้องต้นที่ผู้เจรจาฝั่งสหรัฐฯ ยังไม่ยอมรับ

แหล่งข่าวหลายแห่งยืนยันว่าอิหร่านกำลังเรียกร้องให้มีการปล่อยเงินสินทรัพย์ที่ถูกอายัดไว้ 12,000 ล้านดอลลาร์ในกาตาร์ทันที ก่อนที่บันทึกความเข้าใจใดๆ จะคืบหน้าไปได้ นี่ไม่ใช่จำนวนเงินทั้งหมดที่อิหร่านต้องการ จุดยืนที่กว้างขึ้นของเตหะรานคือทรัพย์สินในต่างประเทศทั้งหมดที่ถูกอายัดจะต้องถูกปลดล็อกในที่สุดโดยเป็นส่วนหนึ่งของข้อตกลงที่ครอบคลุม เงิน 12,000 ล้านดอลลาร์เป็นเพียงงวดแรกที่จำเป็นในการเริ่มต้นแผนงานทางการทูต

สำนักข่าว Tasnim ซึ่งมีความเชื่อมโยงกับกองกำลังพิทักษ์การปฏิวัติอิสลาม (IRGC) ยืนกรานว่าบันทึกความเข้าใจเบื้องต้นใดๆ จะต้องรวมถึงการปล่อยเงินจำนวนนี้ แหล่งข่าวที่เกี่ยวข้องรายหนึ่งระบุว่าข้อเรียกร้องนี้คือ "อุปสรรคเพียงหนึ่งเดียวที่เหลืออยู่" ในการผลักดันร่างข้อตกลง อิหร่านได้ระบุว่าจะไม่ดำเนินการตามข้อตกลงเบื้องต้นหากไม่เป็นไปตามเงื่อนไขนี้

ข้อเรียกร้องดังกล่าวดูเหมือนจะถูกลดทอนลงจากข้อเสนอตอนแรก ในเดือนเมษายน 2026 Axios รายงานว่าสหรัฐฯ กำลังพิจารณาข้อตกลงแลกเปลี่ยนเงินสดกับยูเรเนียมวงกว้างถึง 20,000 ล้านดอลลาร์ ตัวเลข 12,000 ล้านดอลลาร์ ณ ปัจจุบันชี้ให้เห็นถึงการจำกัดขอบเขตให้แคบลง แต่ก็ยังไม่มีข้อยุติ

ข้อต่อที่หายไป: การตรวจสอบ

แม้ว่าปัญหาเรื่องเงินและยูเรเนียมจะได้รับการแก้ไข ข้อตกลงก็ยังคงเปราะบาง ในเดือนกุมภาพันธ์ 2026 IAEA รายงานว่า ไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าอิหร่านได้ระงับการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมทั้งหมดหรือไม่ สหรัฐฯ กำลังเรียกร้องให้มี "การปลดอาวุธนิวเคลียร์ที่สมบูรณ์และตรวจสอบได้" ซึ่งรวมถึงการทำให้โครงสร้างพื้นฐานการเสริมสมรรถนะและการผลิตอาวุธทั้งหมดเป็นกลางอย่างถาวร และการตรวจสอบระหว่างประเทศที่เข้มงวดโดยไม่มีเงื่อนไขระยะเวลาสิ้นสุด อิหร่านได้ต่อต้านการเข้าถึงอย่างเต็มรูปแบบของ IAEA และช่องว่างในการตรวจสอบนี้ไม่น่าจะถูกปิดลงได้ในเร็ววัน

มีอะไรอีกบ้างที่อยู่บนโต๊ะเจรจา

นอกเหนือจากประเด็นยูเรเนียมและสินทรัพย์ที่ถูกอายัด ร่างบันทึกความเข้าใจยังระบุถึงประเด็นเชิงกลยุทธ์อื่นๆ อีกหลายประการ ดังนี้:

• การระงับการเสริมสมรรถนะ: สหรัฐฯ กำลังมองหาการระงับการเสริมสมรรถนะยูเรเนียมทั้งหมดเป็นเวลาอย่างน้อย 12 ปี พร้อมข้อกำหนดที่ให้ขยายระยะเวลาออกไปได้หากพบว่าอิหร่านละเมิดข้อตกลง
• การผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตร: การยกเลิกมาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐฯ บางส่วน ซึ่งรวมถึงความเป็นไปได้ในการครอบคลุมการส่งออกน้ำมันและการธนาคาร
• ช่องแคบฮอร์มุซ: การเปิดเส้นทางเดินเรืออีกครั้งและยกเลิกข้อจำกัดในการผ่าน
• การถอดถอนสถานะร่วมกัน: ทั้งสองฝ่ายจะถอดถอนสถานะการก่อการร้ายออกจากบุคคลสำคัญทางการทหารและการเมืองของอีกฝ่าย

ชายสองคนที่สามารถพูดว่า 'ไม่'

ทุกข้อความในร่างข้อตกลงต้องได้รับการอนุมัติขั้นสุดท้ายจากบุคคลสองคน นั่นคือประธานาธิบดีทรัมป์ และอยาตอลเลาะห์ อาลี คาเมเนอี ผู้นำสูงสุดของอิหร่าน ทรัมป์เคยกำหนดเส้นตายที่เข้มงวดมาก่อน ซึ่งรวมถึงคำขาด 60 วันในเดือนเมษายน 2025 และเคยขู่ที่จะใช้ปฏิบัติการทางทหารหากการเจรจาล้มเหลว คาเมเนอีต้องอนุมัติข้อตกลงในฝั่งอิหร่าน และการต่อต้านจากกลุ่มหัวรุนแรงภายในประเทศก็ทำให้การอนุมัติของท่านไม่ใช่เรื่องที่แน่นอน

ระยะเวลานั้นไม่มีความปรานี อิหร่านกำลังตั้งเงื่อนไขความคืบหน้าด้วยเงินสดที่ตนยังไม่มี สหรัฐฯ กำลังตั้งเงื่อนไขการผ่อนปรนมาตรการคว่ำบาตรด้วยขั้นตอนของอิหร่านที่ยังไม่ได้รับการตรวจสอบ และกรอบการทำงานทั้งหมด การนำยูเรเนียมออกไป สินทรัพย์ที่ถูกอายัด การเข้าถึงช่องแคบฮอร์มุซ ล้วนถูกยึดโยงไว้ด้วยกันด้วยการเจรจาทางอ้อมและถ้อยแถลงสาธารณะที่ขัดแย้งกัน บันทึกความเข้าใจนั้นมีอยู่จริง แต่มันยังไม่ใช่ข้อตกลง ในการเจรจาครั้งนี้ คำว่า 'ใกล้จะสำเร็จ' ยังคงมีช่องว่างให้ล่มสลายได้เสมอ