Dlaczego tak trudno poznać samego siebie? Od Pascala po nocną modlitwę

Możemy w kilka chwil znaleźć informacje o niemal dowolnym temacie, a mimo to nie wiedzieć, co naprawdę nami kieruje ani czego chcemy. Zdanie „współczesny człowiek wie wszystko oprócz tego, kim jest” nie jest dosłownym opisem każdego z nas. To raczej paradoks: łatwo skierować uwagę na świat zewnętrzny, trudniej zatrzymać się i przyjrzeć sobie.

Samotność może być początkiem takiego namysłu, ale nie daje gotowych odpowiedzi. Warto też odróżnić świadomie wybraną chwilę wytchnienia od bolesnej izolacji.

Dlaczego odkładamy poznawanie siebie?

Poznawanie siebie nie polega na zbieraniu informacji. Wymaga gotowości, by sprawdzić własne przekonania i zachowania. Możemy odkryć lęk, który ukrywamy, nawyk, który usprawiedliwiamy, albo różnicę między tym, czego deklarujemy, że chcemy, a tym, co wybieramy na co dzień. Łatwiej czasem rozmawiać o świecie niż poddać własne decyzje krytycznej ocenie.

Nieustanne zajęcie może być sposobem na odwracanie uwagi: kolejna wiadomość, rozmowa czy filmik wypełniają chwilę ciszy. To interpretacja, nie uniwersalne wyjaśnienie każdego zajęcia ani każdego cierpienia. Mimo to warto zadać sobie pytanie: czy wybieram tę aktywność, bo jest dla mnie ważna, czy dlatego, że nie chcę zostać sam na sam z niepokojącą myślą?

Pascal i Sokrates: cisza oraz badanie życia

Blaise Pascal pisał w Myślach o tym, jak trudno człowiekowi spokojnie pozostać w swoim pokoju. Łączył tę trudność z rozrywką — wszystkim, co odciąga nas od zastanawiania się nad własnym położeniem. Sens jego słynnego zdania można oddać tak: „Całe nieszczęście ludzi bierze się stąd, że nie potrafią spokojnie pozostać w pokoju”. To nie naukowe prawo wyjaśniające każde cierpienie, lecz filozoficzna zachęta do zastanowienia się nad naszym stosunkiem do ciszy i ciągłego zajęcia. 2

W Obronie Sokratesa Platona pojawia się myśl: „Życie, którego się nie bada, nie jest warte przeżycia”. Sokrates wypowiada ją, broniąc namysłu nad cnotą i własnym życiem. Dziś można odczytać te słowa jako zachętę, by pytać o motywy swoich decyzji — nie jako osąd wartości czyjegoś życia. 62

Samotność pomaga, gdy jest wyborem, a nie odcięciem

Samo przebywanie w pojedynkę nie sprawia automatycznie, że lepiej siebie rozumiemy. Może dać spokój i przestrzeń do myślenia, ale może też ciążyć lub nasilać poczucie osamotnienia. Badania wskazują, że doświadczenie czasu spędzanego samotnie różni się między ludźmi; nie ma jednej, odpowiedniej dla wszystkich proporcji czasu w samotności i wśród innych. Liczy się równowaga. 87

Spróbuj krótkiej, celowej chwili dla siebie — zamiast bezterminowo wycofywać się z kontaktów. Odłóż na moment to, co cię rozprasza, i zapisz szczere odpowiedzi na konkretne pytania:

• Co dziś wywołało mój gniew albo lęk?
• Czego próbowałem lub próbowałam bronić albo dowieść?
• Czy zależy mi na tym celu samym w sobie, czy na uznaniu, które — jak sądzę — mi przyniesie?
• Jakie jedno zachowanie mogę zmienić jutro?

Nie traktuj odpowiedzi jak niepodważalnych prawd. Obserwuj własne działania i poproś o opinię kogoś, komu ufasz. Samodzielne przyglądanie się sobie nie zawsze pozwala dostrzec to, co umyka naszej uwadze.

Rachunek sumienia i nocna modlitwa w islamie

W surze Al-Haszr pojawia się wezwanie, by człowiek rozważył, co przygotował na jutro: „Niech każda dusza patrzy, co przygotowała na jutro”. W tafsirze as-Sa’diego werset ten stanowi podstawę do rozliczania samego siebie i przyglądania się własnym czynom, aby naprawiać niedociągnięcia. Nie chodzi więc o skupienie na sobie dla niego samego, lecz o namysł nad działaniem i odpowiedzialnością za to, co można poprawić. 9397

Nocna modlitwa, czyli qijam al-lajl, jest praktyką religijną — nie tylko spokojną porą na refleksję. W Koranie czytamy: „Zaprawdę, modlitwa nocą mocniej oddziałuje i wyraźniej przemawia”. W komentarzu as-Sa’diego zaznaczono, że nocna modlitwa może sprzyjać zgodzie serca i języka, bo jest mniej rozproszeń i łatwiej zrozumieć recytowane słowa. 58

W nocnej ciszy można podsumować miniony dzień i szczerze prosić o wskazówki, nie oczekując, że jedna noc odsłoni wszystkie tajemnice własnej natury. Zacznij od tego, na co możesz sobie pozwolić, i przełóż refleksję na działanie w ciągu dnia: oddaj to, co jesteś winien, przeproś albo pracuj nad zmianą jednego nawyku.

Poznawanie siebie nie jest nagłym odkryciem ani powodem, by odcinać się od innych. To proces, który wraca wraz z kolejnymi doświadczeniami. Wymaga szczerości wobec siebie, oparcia w wartościach i gotowości do słuchania. Czasem nie potrzebujemy kolejnej informacji o świecie. Potrzebujemy chwili spokoju i pytania: co właściwie robię — i dlaczego?