AI miała ułatwiać życie. Dlaczego Amerykanie coraz bardziej się jej obawiają?

Sztuczna inteligencja coraz szybciej trafia do wyszukiwarek, aplikacji, szkół, miejsc pracy i obsługi klienta. Jednak publiczne zaufanie do niej nie rośnie razem z popularnością. Najnowsze dane Pew pokazują, że 52% Amerykanów bardziej obawia się zwiększającej się obecności AI w codziennym życiu, niż się nią ekscytuje. W 2021 roku taki pogląd wyrażało 37% badanych. Tylko 9% respondentów czuje dziś więcej entuzjazmu niż obaw. 7

To nie musi oznaczać odrzucenia każdej technologii opartej na AI. Dla wielu osób sztuczna inteligencja stała się jednak symbolem szybkiego i mało przejrzystego przesuwania wpływu: firmy, platformy i pracodawcy zyskują nowe możliwości, a zwykli użytkownicy mają ponosić koszty niepewności związanej z pracą, edukacją, prywatnością, twórczością i kontrolą nad własnymi danymi.

Korzyści są abstrakcyjne, a ryzyko — bardzo osobiste

AI może pomagać w pisaniu, wyszukiwaniu informacji, programowaniu czy obsłudze klienta. Problem w tym, że te korzyści nie są dla wszystkich równie widoczne ani równie wartościowe. Funkcja, która obniża koszty przedsiębiorstwa, może być przez pracownika odbierana jako zagrożenie dla jego stanowiska. Automatyczna infolinia może być wygodna dla firmy, ale dla klienta oznaczać kolejną przeszkodę na drodze do rozmowy z człowiekiem.

Powstaje wyraźna asymetria. Obietnice dotyczące wzrostu produktywności, przełomów w medycynie czy odkryć naukowych zwykle odnoszą się do odległej przyszłości. Negatywne doświadczenia pojawiają się natomiast tu i teraz: błędna odpowiedź chatbota, oszustwo, syntetyczne treści, system monitorowania pracowników albo funkcja AI dodana do usługi bez wyraźnej zgody użytkownika.

Praca i edukacja zamieniają niepokój w konkret

Nie trzeba wierzyć, że każdy zawód zniknie, aby obawiać się wpływu AI na rynek pracy. Wystarczy lęk przed mniejszą liczbą stanowisk dla początkujących, słabszą pozycją negocjacyjną, intensywniejszym nadzorem albo tym, że praca będzie polegać głównie na kontrolowaniu automatycznych systemów.

Według najnowszych danych Pew 71% Amerykanów spodziewa się, że w ciągu najbliższych 20 lat AI zmniejszy liczbę miejsc pracy w Stanach Zjednoczonych. 5 Dla młodych dorosłych to szczególnie bezpośrednia obawa — edukacja i pierwsze lata kariery są właśnie tym etapem, na którym automatyzacja może zmienić sposób zdobywania doświadczenia.

Generatywna AI komplikuje także naukę. Może wspierać uczniów i nauczycieli, ale może również wyręczać w odrabianiu zadań, utrudniać ocenianie i zacierać granicę między pracą wykonaną samodzielnie a pracą wspomaganą przez algorytm. Gdy trudno rozpoznać, ile wysiłku rzeczywiście włożył człowiek, spada zaufanie do całego systemu edukacji.

Twórczość i prawa autorskie stały się sprawą zaufania

Dla pisarzy, artystów, muzyków i innych twórców spór o trenowanie modeli AI nie jest wyłącznie kwestią techniczną. Chodzi o zgodę, autorstwo, wynagrodzenie i odpowiedź na pytanie, kto korzysta, gdy ludzkie dzieła służą do budowy komercyjnych systemów.

Nawet użyteczny wynik generowany przez AI może wydawać się twórcom efektem eksploatacji, jeśli ich prace zostały wykorzystane bez znaczącej zgody. Obawy wykraczają zresztą poza samą własność. Badania Pew wskazują, że Amerykanie częściej przewidują, iż AI osłabi niż poprawi ludzkie myślenie kreatywne oraz zdolność do budowania znaczących relacji. 12

To pomaga wyjaśnić rosnącą atrakcyjność fizycznych nośników, papierowych notesów, aparatów analogowych, spotkań na żywo i innych aktywności offline. Nie muszą one oznaczać całkowitego odrzucenia technologii. Mogą być wyrazem potrzeby pochodzenia, prywatności, świadomego wyboru, pewnego „tarcia”, które pomaga się skupić, oraz pewności, że ceniony przedmiot lub efekt pracy stworzył człowiek.

Dostępne dane nie dowodzą, że sam sprzeciw wobec AI napędza szeroki powrót do technologii retro. Taka reakcja kulturowa jest jednak zrozumiała: im bardziej cyfrowe systemy stają się zautomatyzowane i nieprzejrzyste, tym bardziej wyróżniają się doświadczenia wykonane przez ludzi.

Domyślne funkcje AI odbierają poczucie wyboru

Użytkownicy mogą być przychylni narzędziu AI, jeśli jest ono dobrowolne, przejrzyste i łatwe do wyłączenia. Reakcja zmienia się, gdy sztuczna inteligencja zostaje domyślnie wbudowana w znany produkt, kieruje klienta z dala od konsultanta albo rodzi pytania o wykorzystanie danych osobowych.

To ważne także z punktu widzenia projektowania produktów. Korzystanie z systemu nie oznacza jeszcze jego akceptacji. Ludzie mogą używać danej usługi, bo nie mają praktycznej alternatywy, a jednocześnie żywić urazę do firmy, która ją narzuciła. Taka niechęć może wpływać na lojalność klientów, zaufanie do marki i gotowość do płacenia.

Nieufność dotyczy również osób budujących AI

Sceptycyzm kieruje się nie tylko przeciwko modelom, lecz także instytucjom, firmom i ich liderom. Badanie CNBC/Generation Lab przeprowadzone wśród 1088 Amerykanów w wieku od 18 do 34 lat wykazało, że większość respondentów nie ufała każdemu z dziewięciu czołowych liderów branży AI w kwestii odpowiedzialnego postępowania z tą technologią. 45% badanych oczekiwało, że AI zaszkodzi ich karierze, a tylko 10% spodziewało się korzyści.

Dario Amodei, dyrektor generalny Anthropic, określił ten problem mianem „kryzysu zaufania”. Jego zdaniem ludzie od dawna nie ufają firmom, rządom i branży technologicznej, a nowe systemy podejrzewają o to, że mogą zostać wykorzystane przeciwko nim. 17

Dlatego same kampanie wizerunkowe prawdopodobnie nie wystarczą. Jeśli podstawowe pytanie brzmi: „Kto nad tym kontroluje i kto na tym skorzysta?”, optymistyczny przekaz może zabrzmieć jak unikanie odpowiedzi — chyba że użytkownicy będą mogli zweryfikować ją we własnym życiu.

Centra danych przenoszą debatę z chmury do lokalnej społeczności

Boom na AI sprawia, że coraz trudniej ignorować fizyczne zaplecze tej technologii. Centra danych łączą rozwój sztucznej inteligencji z zużyciem energii i wody, zajmowaniem gruntów, inwestycjami w sieć oraz decyzjami władz publicznych. Mieszkańcy mogą więc zasadnie pytać, czy lokalne koszty są pewne, podczas gdy obiecywane miejsca pracy, niższe rachunki lub inne korzyści pozostają niepewne.

Nie musi to być automatycznie sprzeciw wobec technologii. To żądanie odpowiedzialności: jasnego ujawniania skutków inwestycji, uczciwego udziału firm w kosztach infrastruktury, ograniczenia lokalnych szkód i gwarantowanych korzyści dla społeczności. Jeśli takich warunków brakuje, opór staje się racjonalną odpowiedzią na nierówny podział kosztów i zysków.

Spadające zaufanie to problem biznesowy

Dla firm zajmujących się AI nieufność może ograniczać adopcję, utrzymanie klientów, gotowość do płacenia, rekrutację, przyzwolenie regulacyjne i możliwość budowy infrastruktury. Technicznie imponujący model nie stworzy trwałej wartości konsumenckiej, jeśli klienci będą kojarzyć go ze zwolnieniami, niechcianymi funkcjami, wykorzystywaniem pracy twórców albo zawodną obsługą.

Brian Chesky, dyrektor generalny Airbnb, przekonuje, że Dolina Krzemowa powinna tworzyć więcej produktów AI rozwiązujących codzienne problemy zwykłych ludzi, zamiast skupiać się głównie na klientach biznesowych i demonstracjach możliwości modeli. To argument dotyczący nie tylko komunikacji, lecz także samego produktu: ludzie chętniej poprą technologię, gdy łatwo wskażą, co konkretnie poprawia ona w ich życiu.

Podobnie wymagająca jest diagnoza Amodeia. Przyznał on, że firmy AI nie spełniły jeszcze swoich największych obietnic, a powtarzanie deklaracji o wyleczeniu raka nie zastąpi rzeczywistych przełomów. Wiarygodność zbudują nie coraz śmielsze prognozy, lecz rezultaty, które są niezawodne, widoczne i szeroko dostępne.

Co mogłoby poprawić nastawienie społeczne?

Firmy AI, które chcą zyskać większą akceptację, powinny skupić się na pięciu praktycznych zobowiązaniach:

• Tworzyć produkty odpowiadające na realne potrzeby. Narzędzia powinny rozwiązywać powtarzalne problemy zwykłych użytkowników, a nie tylko demonstrować możliwości technologii.
• Oddać ludziom kontrolę. Jasna zgoda, łatwe wyłączenie funkcji, przejrzyste zasady przetwarzania danych i możliwość kontaktu z człowiekiem sprawiają, że korzystanie z AI jest dobrowolne.
• Dzielić się korzyściami. Wzrost produktywności powinien przekładać się na lepsze usługi, niższe koszty, szkolenia i poprawę jakości pracy, a nie wyłącznie na wyższe marże.
• Szanować wkład człowieka. Twórcy potrzebują skutecznych mechanizmów zgody, ustalania pochodzenia treści, uznania autorstwa, wynagrodzenia i egzekwowania praw.
• Udowadniać obietnice. Mierzalne postępy w zdrowiu, dostępności usług, edukacji i poziomie życia zrobią dla zaufania więcej niż kolejna kampania marketingowa.

Opinia publiczna niekoniecznie domaga się zatrzymania rozwoju AI. Chce jednak wiedzieć, dla kogo jest ten postęp, kto decyduje o sposobie jego wykorzystania i czy osoby ponoszące ryzyko będą uczestniczyć w korzyściach. Dopóki firmy nie odpowiedzą na te pytania poprzez sposób projektowania produktów i widoczne rezultaty, szybsza adopcja AI może nadal przynosić mniej — a nie więcej — społecznego entuzjazmu.