Przełom w negocjacjach podatkowych ONZ: historyczne teksty projektów i spór o miliardy dolarów

Główny podział: opodatkowanie brutto czy netto u źródła

Najbardziej kontrowersyjna była dyskusja wokół Artykułu 5, który dotyczy sprawiedliwego podziału praw podatkowych. Ujawnił się głęboki podział między Północą a Południem .

• Kraje rozwinięte protestują: Wielka Brytania, Francja, Niemcy i Włochy wyraziły obawy dotyczące opodatkowania brutto. Włochy opowiedziały się za opodatkowaniem netto, podczas gdy Japonia ostrzegła, że jednolita stawka brutto może ignorować różnice w rentowności między sektorami .
• Kraje rozwijające się domagają się zmiany: Grupa Afrykańska argumentowała, że Artykuł 5 musi przywrócić równowagę praw podatkowych na korzyść jurysdykcji źródła (rynku), gdzie faktycznie odbywa się działalność gospodarcza . Kraje źródła – często z Globalnego Południa – od dawna twierdzą, że obecny system systematycznie je pokrzywdza.
• Stanowisko Indii: Indie poparły opcję opodatkowania netto, jednocześnie naciskając na ogólnie silniejsze prawa podatkowe państw źródła, co stawia je w zgodzie z innymi krajami rozwijającymi się . Indyjscy specjaliści podatkowi postrzegają konwencję jako znaczącą szansę na zwiększenie władztwa podatkowego nad międzynarodowymi korporacjami i ograniczenie przerzucania zysków .

Przymusowy arbitraż: punkt zapalny ostatniego dnia

Dziewiątego dnia delegaci debatowali nad protokołem dotyczącym sporów podatkowych, w tym nad tym, jak rozstrzygać spory, gdy nie ma zastosowania żadna umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania oraz które mechanizmy powinny być obowiązkowe . Kwestia przymusowego arbitrażu jest odwiecznym problemem: kraje rozwinięte często opowiadają się za wiążącym arbitrażem dla pewności prawa, podczas gdy kraje rozwijające się postrzegają go często jako ograniczenie ich suwerenności podatkowej.

AI i usługi cyfrowe: nowa granica

Negocjatorzy debatowali również, czy sztuczna inteligencja powinna być objęta Protokołem 1 dotyczącym usług transgranicznych . Dyskutowano o progu powiązania (nexus) dla opłat za usługi w gospodarce cyfrowej, a niektóre kraje wyraziły obawę, że proponowane zasady nexus mogą prowadzić do nakładających się roszczeń do praw podatkowych państwa źródła .

Nagroda warta 500 miliardów dolarów: opodatkowanie unitaryzacyjne

Wspólne badanie Tax Justice Network i Public Services International, opublikowane w trakcie negocjacji, wykazało, że opodatkowanie międzynarodowych korporacji tam, gdzie faktycznie odbywa się działalność gospodarcza – znane jako opodatkowanie unitaryzacyjne – mogłoby przynieść od 300 do ponad 500 miliardów dolarów dodatkowych rocznych wpływów z podatku CIT, bez podnoszenia stawek . Kwota 500 miliardów dolarów była powszechnie podawana jako główny potencjalny zysk .

Główna teza raportu: zastąpienie stuletniego systemu „płać, gdzie deklarujesz”, który pozwala korporacjom deklarować zyski tam, gdzie chcą (często w rajach podatkowych), modelem „płać, gdzie działasz”, który opodatkowuje je tam, gdzie faktycznie prowadzą działalność . Dla porównania, 500 miliardów dolarów to prawie 40% z 1,3 biliona dolarów rocznego finansowania klimatycznego, które rządy zobowiązały się zmobilizować do 2035 roku .

Co pozostało nierozstrzygnięte

Kilka kluczowych kwestii pozostaje do rozwiązania przed kolejną sesją:

• System opodatkowania brutto vs. netto w ramach Artykułu 5
• Maksymalne stawki podatku brutto dla usług transgranicznych
• Zakres Protokołu 1, w tym czy obejmuje on usługi oparte na AI
• Mechanizmy przymusowego arbitrażu w ramach protokołu o sporach
• Interakcja nowej konwencji i protokołów z istniejącymi dwustronnymi umowami o unikaniu podwójnego opodatkowania

Te kwestie zdefiniują, czy konwencja ostatecznie spełni swoją obietnicę stworzenia sprawiedliwszego i bardziej efektywnego globalnego systemu podatkowego.

Co dalej: Nairobi w listopadzie 2026

Szósta sesja negocjacyjna zaplanowana jest w Nairobi w Kenii na okres od 30 listopada do 11 grudnia 2026 roku . INC ma zbierać się trzy razy w roku do 2027 roku, kiedy to ostateczny tekst konwencji i obu protokołów ma zostać przedłożony Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ . Kolejna sesja będzie kluczowym testem tego, czy impet z Nowego Jorku przełoży się na konkretne kompromisy w najbardziej spornych kwestiach.

Proces, zainicjowany przez Grupę Afrykańską w 2023 roku, stanowi najbardziej ambitną próbę od stulecia przepisania zasad międzynarodowego opodatkowania . Jego wynik zadecyduje o tym, czy rządy świata będą w stanie przechwycić setki miliardów dolarów dochodów traconych obecnie na przerzucanie zysków – i czy te dochody trafią do krajów, w których faktycznie odbywa się działalność gospodarcza.