Rozmowy pokojowe Armenia-Azerbejdżan: Co przyniosło spotkanie w Dilijanie i jakie spory wciąż stoją na przeszkodzie traktatowi?

Spotkanie to nie przyniosło nagłego przełomu. Zamiast tego utrzymało przy życiu kruchą nić bezpośrednich kontaktów dwustronnych w momencie, gdy wewnętrzny kalendarz polityczny Armenii zawęża okno na jakiekolwiek ostateczne porozumienie. Aby zrozumieć, co wydarzyło się w Dilijanie – i dlaczego ma to znaczenie – trzeba spojrzeć na to na tle tego, co już uzgodniono, a co wciąż jest przedmiotem zaciekłych sporów.

Co naprawdę wydarzyło się w Dilijanie

Spotkanie 14 czerwca miało charakter roboczy, a nie był to szczyt przywódców. Dwaj urzędnicy – Hadżijew (Azerbejdżan) i Grigorian (Armenia) – są wyznaczonymi negocjatorami, którzy za pośrednictwem kanałów nieoficjalnych prowadzili większość rozmów w ramach powojennego cyklu negocjacyjnego, a ich spotkania służą jako barometr tego, czy proces wciąż „oddycha”.

Według komunikatów państwowych mediów i informacji obu stron, program obejmował :

• Całościowy proces pokojowy i stan negocjacji dwustronnych.
• Podkreślenie wagi stałego, bezpośredniego dialogu dla stabilności regionalnej.
• Środki budowy zaufania między społeczeństwami obywatelskimi Armenii i Azerbejdżanu, w tym kontakty międzyludzkie i „Inicjatywę Mostu Pokoju” (Peace Bridge Initiative), która zorganizowała już kilka rund dyskusji drugiego toru (tzw. track-two diplomacy) .
• Praktyczne kolejne kroki, przy czym obie strony potwierdziły, że następne spotkanie odbędzie się na terytorium Azerbejdżanu.

Nie wydano żadnego wspólnego oświadczenia, a w żadnym publicznym komunikacie nie ogłoszono postępu w najtrudniejszych kwestiach. Publicznie rzecz biorąc, wartość spotkania polegała na zapobieżeniu całkowitemu załamaniu komunikacji, a nie na rozwiązaniu podstawowych sporów.

Porozumienie uzgodnione w zasadzie – ale nie na papierze

Struktura pokojowa, nad którą pracują Hadżijew i Grigorian, ma konkretny, opublikowany tekst. „Porozumienie w sprawie ustanowienia pokoju i stosunków międzypaństwowych między Republiką Armenii a Republiką Azerbejdżanu” zostało :

• Wynegocjowane i zakończone 13 marca 2025 r., kiedy ministerstwa spraw zagranicznych obu stron ogłosiły, że prace nad projektem tekstu są zakończone .
• Parafowane 8 sierpnia 2025 r. w Waszyngtonie, przy mediacji prezydenta USA Donalda Trumpa, z udziałem premiera Armenii Nikola Paszyniana i prezydenta Azerbejdżanu Ilhama Alijewa .
• Opublikowane za obopólną zgodą, ale nie podpisane formalnie, co oznacza, że ma ono wagę polityczną, ale nie ma wiążącej mocy prawnej.

Od czasu parafowania w sierpniu 2025 r. postęp określany jest jako „sporadyczny i powolny” . Energia dyplomatyczna przesunęła się z pisania traktatu na spełnianie warunków wstępnych – i tu właśnie znajdują się prawdziwe przeszkody.

Kluczowe kwestie wciąż blokujące podpisanie umowy

Analitycy i oficjalne oświadczenia wskazują na cztery powiązane ze sobą spory, które muszą zostać rozwiązane, zanim którakolwiek ze stron zdecyduje się podpisać traktat:

1. Konstytucja Armenii i roszczenia terytorialne

Najważniejszym warunkiem wstępnym Azerbejdżanu jest żądanie, by Armenia usunęła z konstytucji zapisy, które Baku określa jako roszczenia terytorialne, a konkretnie odniesienia do zjednoczenia Górskiego Karabachu z Armenią . Urzędnicy azerbejdżańscy, w tym minister spraw zagranicznych Dżejhun Bajramow, wypowiadają się jednoznacznie: nie będzie podpisu bez referendum konstytucyjnego .

Władze Armenii dostrzegają tę kwestię w negocjacjach, ale kwestionują, czy konstytucja faktycznie blokuje porozumienie pokojowe, i nie określiły konkretnego harmonogramu referendum . To wewnętrzne wahanie ma ogromne znaczenie, ponieważ wybory parlamentarne w Armenii spodziewane są około 7 czerwca 2026 r., zaledwie kilka dni przed spotkaniem w Dilijanie – data ta skutecznie ogranicza jakiekolwiek okno referendalne do wąskiego okresu powyborczego .

2. Delimitacja granic: zgoda co do zasady, otwarta kwestia w praktyce

Projekt traktatu zakłada, że dawne sowieckie granice administracyjne staną się uznanymi granicami międzynarodowymi. Jednak tekst traktatu deleguje faktyczne prace delimitacyjne i demarkacyjne do przyszłej dwustronnej komisji, której mandat, regulamin i harmonogram wciąż podlegają negocjacjom . Oddzielenie procesu demarkacji granicy od negocjacji traktatu pokojowego jest wyraźnym stanowiskiem Azerbejdżanu co najmniej od 2024 roku , co oznacza, że traktat można podpisać, podczas gdy fizyczna linia graniczna jest nadal kwestionowana – ale ta nierozwiązana niejasność pozostaje źródłem napięć.

3. Korytarz tranzytowy (Zangezur / TRIPP)

Jedno z najważniejszych geopolitycznie postanowień traktatu przyznaje Stanom Zjednoczonym wyłączne prawa do rozwoju trasy tranzytowej, która przebiegałaby przez terytorium Armenii, często nazywanej korytarzem Zangezur lub TRIPP (Trans-Regional Infrastructure and Prosperity Project) . Brakuje jednak szczegółowych zapisów. Procedury celne, ustalenia dotyczące podziału opłat, jurysdykcja bezpieczeństwa nad ładunkiem oraz status prawny operatorów trasy nie zostały określone w opublikowanym projekcie . Azerbejdżan postrzega ten korytarz jako suwerenne prawo i ekonomiczną arterię życiową; Armenia obawia się utraty kontroli nad strategicznym fragmentem swojego terytorium bez jasno sprecyzowanych granic.

4. Personel bezpieczeństwa państw trzecich

Opublikowany tekst traktatu zabrania rozmieszczania personelu państw trzecich wzdłuż granicy armeńsko-azerbejdżańskiej . Ma to bezpośredni wpływ na ewentualną rolę międzynarodowych obserwatorów, sił pokojowych lub struktur nieistniejącej już Grupy Mińskiej OBWE. Jednak, podobnie jak w przypadku korytarza, „szczegóły” realizacji pozostawiono do późniejszych negocjacji, tworząc przepaść między tekstowym zakazem na papierze a rzeczywistym pytaniem, kto – jeśli w ogóle ktokolwiek – będzie weryfikował przestrzeganie postanowień.

Inne niedokończone sprawy obejmują szczegółowe procedury postępowania z osobami zaginionymi, regulamin pracy dwustronnej komisji nadzorczej oraz formalną likwidację Grupy Mińskiej – żądanie, które minister spraw zagranicznych Azerbejdżanu ponowił, gdy projekt porozumienia został zakończony w marcu 2025 roku . Są to rozwiązywalne kwestie techniczne, ale są one politycznie powiązane ze znacznie większymi sporami.

Miejsce Dilijanu w szerszym harmonogramie dyplomatycznym

Spotkanie w Dilijanie najlepiej rozumieć jako ogniwo w łańcuchu kontaktów na szczeblu roboczym, który ciągnie się od końca 2025 roku, po parafowaniu tekstu . Hadżijew i Grigorian stali się stałymi twarzami tej dyplomacji drugiego toru, często spotykając się w państwach trzecich lub dwustronnie, aby sprawdzać, czy przestrzeń polityczna dla porozumienia się poszerza, czy kurczy.

Szerszy harmonogram pokazuje proces, który przyspieszył w kierunku uzgodnienia tekstu, a następnie utknął na etapie wdrażania:

• Początek 2025 r.: Prace nad tekstem przyspieszają. 13 marca 2025 r. oba ministerstwa spraw zagranicznych ogłaszają zakończenie negocjacji nad tekstem .
• 8 sierpnia 2025 r.: Tekst zostaje parafowany w Waszyngtonie. Przywódcy podpisują wspólną deklarację, zobowiązując się do kontynuowania prac nad ostatecznym podpisaniem i ratyfikacją .
• Koniec 2025 – początek 2026 r.: Kontynuowane są spotkania robocze Hadżijewa i Grigoriana, ale data podpisania nie zostaje ustalona. Centralna Komisja Wyborcza Armenii wskazuje 7 czerwca 2026 r. jako prawdopodobny termin wyborów parlamentarnych, zwiększając presję na harmonogram referendum .
• Kwiecień 2026 r.: Przedstawiciele społeczeństw obywatelskich obu krajów spotykają się w ramach Inicjatywy Mostu Pokoju – równoległego procesu mającego na celu budowanie społecznego poparcia dla porozumienia .
• 14 czerwca 2026 r.: Spotkanie robocze w Dilijanie potwierdza zaangażowanie w dialog, ale nie przynosi widocznego rozwiązania warunków wstępnych.

Dla zewnętrznych obserwatorów schemat jest jasny: oba rządy zbudowały funkcjonalny kanał komunikacji i dysponują tekstem, którego nie chcą się wyrzekać, ale nie mogą – lub nie chcą – zamknąć pozostałych luk, jeśli wewnętrzne bodźce polityczne nie zostaną zsynchronizowane. Cykl wyborczy w Armenii nakłada się teraz na naleganie Azerbejdżanu na zmianę konstytucji, tworząc negocjacje o wysoką stawkę, w których chodzi nie tylko o treść, ale i o czas.

Co dalej?

Spotkanie w Dilijanie nie zmieniło fundamentalnych zasad, ale kupiło czas. Następne spotkanie odbędzie się na terytorium Azerbejdżanu, co samo w sobie jest drobnym sygnałem budowy zaufania . To, czy spotkanie to zdoła przełamać impas, zależy od tego, czy powyborczy rząd Armenii będzie miał zarówno kapitał polityczny, jak i konstytucyjną mapę drogową do ogłoszenia referendum – oraz czy Azerbejdżan jest skłonny zaakceptować sekwencyjny proces, który oddzieli podpisanie traktatu od zakończenia tego referendum.

Jeśli im się uda, Kaukaz Południowy może doczekać się pierwszego formalnego traktatu pokojowego między Armenią a Azerbejdżanem od czasu rozpadu Związku Radzieckiego. Jeśli poniosą porażkę, parafowane porozumienie może stać się dokumentem „na półkę” – politycznie znaczącym, ale prawnie pustym – podczas gdy nierozwiązane spory o granice, tranzyt i bezpieczeństwo będą nadal ryzykować eskalacją.