Sześć miesięcy po operacji „Ryczący Lew” wojna z Iranem pozostaje w stanie niestabilnej pauzy

Sześć miesięcy po rozpoczęciu przez Izrael i Stany Zjednoczone skoordynowanych ataków na Iran 28 lutego konflikt nie przyniósł ani rozstrzygnięcia, ani stabilnego pokoju. Izrael i Waszyngton przedstawiały operację jako konieczną kampanię prewencyjną przeciwko irańskim zdolnościom nuklearnym i rakietowym. Teheran odpowiedział atakami na Izrael, amerykańskie siły oraz cele w regionie. Czerwcowe memorandum stworzyło tymczasową przestrzeń do rozmów, ale wygasło w sierpniu, gdy negocjacje utknęły w martwym punkcie. 1718

Najtrafniej opisać obecną sytuację jako niestabilną pauzę. Wydarzenia nadal kształtują odstraszanie wojskowe i presja gospodarcza, a Izrael utrzymuje, że może ponownie zaatakować Iran nawet wtedy, gdy Waszyngton i Teheran zawrą nowe porozumienie.

Dlaczego Izrael i USA rozpoczęły ataki

Izrael określił operację „Ryczący Lew” jako skoordynowaną kampanię z udziałem amerykańskich sił zbrojnych. Jej celem miało być osłabienie irańskiego przywództwa, infrastruktury wojskowej oraz tego, co Izrael uznawał za egzystencjalne zagrożenie dla kraju, regionu i świata. 3444 Reuters informował, że Izrael przedstawiał atak jako prewencyjny, a rozpoczęto go w momencie, gdy dyplomacja dotycząca irańskiego programu nuklearnego była już poważnie zagrożona. 51

Według dostępnych relacji cele obejmowały centra dowodzenia, systemy obrony powietrznej, instalacje rakietowe, aktywa morskie oraz infrastrukturę związaną z programem nuklearnym. 3743 W pierwszej fazie ataków zginął także przywódca Iranu Ali Chamenei — podały irańskie media państwowe cytowane przez Reutersa. 50

Są to jednak przede wszystkim opisy motywacji rządów, które rozpoczęły operację. Same w sobie nie dowodzą, że ataki trwale zlikwidowały irańskie zdolności nuklearne lub rakietowe. To właśnie pytanie pozostało jednym z głównych tematów późniejszych rozmów dyplomatycznych.

Iran odpowiedział, ale obraz działań wojennych pozostaje sporny

Iran odpowiedział atakami rakietowymi i dronowymi na Izrael, siły USA oraz cele w kilku państwach regionu. Reuters informował później, że Iran użył pocisków dalekiego zasięgu, a jeden z ataków ranił dziesiątki osób w pobliżu izraelskiego obiektu nuklearnego. Reuters podał również, że po początkowym uderzeniu Iran wystrzelił setki pocisków i dronów. 4950

Dokładne liczby pojawiające się w części relacji — w tym twierdzenia o ponad 200 pociskach i dronach, 11 ofiarach śmiertelnych oraz ponad 140 rannych — nie zostały w sposób spójny potwierdzone przez najmocniejsze dostępne źródła. Należy więc traktować je jako doniesienia lub wojenne deklaracje, a nie ostateczny bilans.

Taką samą ostrożność trzeba zachować wobec sprzecznych informacji o irańskiej marynarce wojennej. Twierdzenia, że została zniszczona, oraz zaprzeczenia irańskich przedstawicieli to dwie konkurencyjne narracje. Dostępny materiał nie pozwala niezależnie potwierdzić pełnej wersji żadnej ze stron. Najbezpieczniejszy wniosek jest taki, że początkowa kampania wyrządziła poważne szkody irańskiej infrastrukturze wojskowej, ale nie wykazała, by Iran utracił wszelką zdolność do odwetu.

Skutki dla ludności cywilnej i regionu

Walki rozszerzyły zagrożenia bezpieczeństwa daleko poza trzy główne strony konfliktu. Potencjalnymi celami lub punktami nacisku stały się amerykański personel i bazy, Izrael, państwa Zatoki Perskiej, żegluga morska oraz infrastruktura energetyczna. Reuters informował, że irańskie ataki dotarły do co najmniej siedmiu państw, w których znajdują się amerykańskie bazy. Inne relacje dokumentowały ofiary w Izraelu i Zjednoczonych Emiratach Arabskich. 5057

Szacunki ofiar cywilnych są trudne do zweryfikowania w trakcie aktywnego konfliktu. BBC przytoczyła dane organizacji Human Rights Activists in Iran, według której w Iranie zginęło 1407 osób, w tym 214 dzieci, jednocześnie podkreślając ograniczenia w niezależnym potwierdzaniu tych danych. 52 Inne źródła podają wyraźnie odmienne liczby. To kolejny powód, by przypisywać konkretne bilanse ich autorom, zamiast przedstawiać je jako bezsporne fakty.

Dlaczego Cieśnina Ormuz znalazła się w centrum kryzysu

Konflikt uczynił z Cieśniny Ormuz jednocześnie wojskowy punkt zapalny i kartę przetargową w negocjacjach. Ten akwen ma kluczowe znaczenie dla transportu surowców energetycznych z regionu, dlatego groźby ograniczenia żeglugi zwiększały ryzyko dla państw Zatoki, statków handlowych i światowych rynków energii.

Ponowne otwarcie cieśniny było jednym z centralnych elementów czerwcowego memorandum USA–Iran. Porozumienie miało także zatrzymać działania wojenne i stworzyć czas na negocjacje dotyczące programu nuklearnego Iranu oraz zniesienia sankcji. 172024 Znaczenie żeglugi pokazało, że konsekwencje wojny nie ograniczały się do wymiany rakiet. Dostęp morski i presja ekonomiczna stały się częścią podstawowej logiki strategicznej konfliktu.

Dostępne źródła wskazują na pogorszenie sytuacji gospodarczej Iranu i narastającą presję wywołaną wojną oraz sankcjami. Nie dostarczają jednak wystarczająco wiarygodnych podstaw, by precyzyjnie określić inflację, spadek produkcji czy skalę niedoborów odczuwanych przez ludność. Takie liczby należy traktować ostrożnie.

Co dało czerwcowe memorandum — i czego nie rozwiązało

Pakistan i Katar pomogły wynegocjować 14-punktowe memorandum USA–Iran, które weszło w życie w czerwcu. Dokument miał zatrzymać operacje wojskowe, rozwiązać spór o blokady Cieśniny Ormuz i uruchomić 60-dniowy proces negocjacji. 171920

Porozumienie było istotne, ponieważ zastąpiło bezpośrednią eskalację ramami do rozmów. Odłożyło jednak najtrudniejsze spory, zamiast je rozstrzygnąć. Chodziło przede wszystkim o:

• zakres i weryfikację ograniczeń irańskiego programu nuklearnego;
• zniesienie sankcji i gospodarcze warunki ewentualnego układu;
• irański program rakiet balistycznych;
• przyszły status Cieśniny Ormuz;
• rolę Izraela oraz jego zobowiązania wynikające z porozumienia USA–Iran.

„The Guardian” informował, że memorandum nie zawierało ograniczeń dotyczących irańskich rakiet balistycznych. 6 Analiza Arms Control Association również określała je jako porozumienie pozanuklearne, które samo w sobie nie zamykało Iranowi dróg do uzyskania broni nuklearnej. Mogło jednak stworzyć możliwość powrotu do negocjacji opartych na weryfikowalnych zobowiązaniach. 11

Już w chwili ogłoszenia memorandum Reuters ostrzegał, że przekształcenie wstępnego porozumienia w trwały układ będzie znacznie trudniejsze. 17 Ocena ta potwierdziła się 17 sierpnia, gdy memorandum wygasło w związku z załamaniem lub spowolnieniem rozmów. 18

Dlaczego Izrael uważa, że układ USA–Iran może nie wystarczyć

Stanowisko Izraela stało się jedną z największych przeszkód na drodze do trwałego porozumienia. Minister energii Eli Cohen powiedział, że Izrael ponownie zaatakuje Iran, jeśli Teheran odbuduje program nuklearny lub rakiet balistycznych — nawet gdyby zawarł umowę ze Stanami Zjednoczonymi. 57

To pokazuje zasadniczą różnicę między podejściem dyplomatycznym Waszyngtonu a izraelską doktryną bezpieczeństwa. Porozumienie USA–Iran mogłoby ograniczyć aktywność nuklearną lub przywrócić żeglugę przez cieśninę, lecz Izrael sygnalizuje, że zachowałby niezależną możliwość ataku, gdyby uznał, że irańskie zdolności ponownie rosną.

Ma to szczególne znaczenie, ponieważ czerwcowe ramy nie ograniczały irańskiego programu rakiet balistycznych — na co zwracał uwagę „The Guardian”. 6 Nawet udany układ musiałby więc odpowiedzieć nie tylko na pytanie, co obieca Iran. Musiałby także rozstrzygnąć, czy Izrael uzna porozumienie za wystarczające i czy wiarygodna weryfikacja zapobiegnie temu, by spory stały się pretekstem do wznowienia ataków.

Co oznacza zwrot Waszyngtonu w stronę presji

Publiczne stanowisko Waszyngtonu łączyło groźby ponownego użycia siły z warunkową powściągliwością. W sierpniu prezydent Donald Trump powiedział, że Stany Zjednoczone wstrzymają kolejny atak, jeśli szybko uda się zawrzeć porozumienie ograniczające nuklearne ambicje Iranu i otwierające Cieśninę Ormuz. 1

Taka strategia stawia presję gospodarczą i dyplomację coercyjną przed natychmiastową nową ofensywą, ale nie usuwa groźby użycia siły. Teheran przedstawia z kolei negocjacje i utrzymanie zdolności wojskowych jako dowód, że nie został pokonany. Te sprzeczne interpretacje utrudniają budowę zaufania i uzgodnienie tego, jak miałoby wyglądać przestrzeganie porozumienia.

Najbardziej prawdopodobny scenariusz

W najbliższym czasie bardziej prawdopodobne wydaje się nie kompleksowe porozumienie pokojowe, lecz niestabilna i wymuszana pauza. Początkowe ataki osłabiły irańską strukturę dowodzenia oraz infrastrukturę wojskową, ale odwet pokazał, że konflikt może przekraczać granice i zagrażać szlakom żeglugowym oraz dostawom energii. Czerwcowe memorandum dowiodło, że mediacja regionalna może doprowadzić do powstania tymczasowych ram. Jego wygaśnięcie pokazało jednak, jak niewielka jest zgoda w sprawie przyczyn konfliktu.

Trwałe porozumienie wymagałoby czegoś więcej niż zawieszenia broni. Potrzebne byłyby weryfikowalne ograniczenia programu nuklearnego, wykonalny układ dotyczący sankcji, jasne zasady dotyczące rakiet balistycznych, bezpieczny dostęp przez Cieśninę Ormuz oraz mechanizm, który uniemożliwiłby jednostronne działania Izraela prowadzące do wznowienia wojny. Dopóki te pytania pozostają bez odpowiedzi, dyplomacja może zmniejszać ryzyko eskalacji, ale nie jest w stanie go wyeliminować.