Sam dostęp do AI nie wystarczy. Społeczności Globalnego Południa chcą mieć wpływ na jej rozwój

Raport „From Access to Agency” stawia pytanie ważniejsze niż samo to, czy ktoś może skorzystać z narzędzia AI: czy ma też wpływ na to, jak ono działa i komu służy? Jego autorzy przekonują, że społeczności Globalnego Południa potrzebują nie tylko dostępu do gotowych rozwiązań, lecz także umiejętności, zasobów i udziału w kształtowaniu sztucznej inteligencji dla własnych języków i potrzeb.

Punktem wyjścia jest nierównowaga w finansowaniu. W 2025 r. AI przyciągnęła 258,7 mld dolarów kapitału venture, czyli 61% wszystkich światowych inwestycji tego typu. Tymczasem mniej niż 1% inwestycji w AI trafiło na cele społeczne. To wskaźniki odnoszące się do różnych kategorii finansowania, a nie dwie części tej samej puli, które można bezpośrednio porównywać. 12

Dostęp to nie to samo co sprawczość

Narzędzie może być dostępne, a mimo to słabo działać dla osób, których języki i lokalne realia są mało obecne w danych używanych do rozwoju AI. W relacjach o raporcie przytoczono szacunek, według którego ponad 90% danych wykorzystanych do trenowania wczesnych dużych modeli językowych pochodziło z materiałów anglojęzycznych. Podano też przykład rozpoznawania mowy: wskaźnik błędów miał wynosić mniej niż 6% w języku angielskim i ponad 60% w innym języku. Nie wskazano, o jaki język chodzi, dlatego te liczby należy traktować jako ilustrację różnic, a nie uniwersalną miarę skuteczności systemów. 2

Właśnie tu pojawia się różnica między dostępem a sprawczością. Dostęp oznacza możliwość korzystania z narzędzia. Sprawczość — realny udział w rozwijaniu kompetencji, kształtowaniu systemów i podejmowaniu decyzji o ich zasadach działania. Zdaniem autorów lokalny udział ma znaczenie, jeśli AI ma uwzględniać języki i priorytety ludzi, którzy będą z niej korzystać. 24

Rola filantropii: uzupełniać, nie zastępować

Jak wynika z relacji z premiery raportu, filantropia miałaby finansować obszary, w których rynek i administracja publiczna nie zapewniają wystarczającego wsparcia. Chodzi między innymi o rozwój lokalnych kompetencji w dziedzinie AI oraz o to, by mieszkańcy Globalnego Południa mogli przejść od roli użytkowników do większego udziału w rozwoju i zarządzaniu technologią. Dostępne relacje nie przedstawiają jednak pełnego planu finansowania ani szczegółowych rekomendacji dla każdego etapu tej zmiany. 12

Nie oznacza to, że filantropia ma zastąpić politykę publiczną lub inwestycje komercyjne. Proponowana rola jest bardziej ukierunkowana: wspierać rozwój potencjału i działania na rzecz pożytku społecznego, które mogą nie przyciągać wystarczających środków z rynku. 12

Premiera podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ

Raport zaprezentowali Emirates Foundation i Badr Jafar wspólnie z firmą Oliver Wyman podczas spotkania towarzyszącego sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku. W wydarzeniu wzięło udział ponad 60 osób ze świata rządów, biznesu, filantropii i technologii. Rozmowy dotyczyły tego, jak filantropia może pomóc krajom Globalnego Południa współkształtować AI, zamiast jedynie z niej korzystać. 216

W tym samym okresie ogłoszono odrębną, powiązaną inicjatywę: 60 sygnatariuszy zadeklarowało wspólny, pięcioletni cel. Ma nim być umożliwienie szacunkowo 3,4 mld osób mówiących językami słabo reprezentowanymi w obecnych modelach AI korzystania z narzędzi w swoim języku i głosem. To zapowiedź celu, a nie informacja o jego osiągnięciu. 32

Emirates Foundation ogłosiła również partnerstwo z Responsible AI Future Foundation. Według relacji ma ono wspierać kraje w budowaniu własnych kompetencji AI, dostosowanych do ich języków, kultur i potrzeb. Dostępne informacje nie podają szczegółowych warunków partnerstwa ani jego rezultatów. 34

Najważniejsze pytanie: kto decyduje o kształcie AI?

Przytoczone w raporcie dane o finansowaniu i językach prowadzą do szerszego pytania niż to, czy narzędzia AI są dostępne: kto ma środki i wpływ, by uczynić je użytecznymi oraz odpowiedzialnymi w lokalnych warunkach? Odpowiedzią autorów jest przejście od dostępu do sprawczości — przez wzmacnianie lokalnych kompetencji i większy udział społeczności w projektowaniu oraz zarządzaniu AI. 12