Wyciek z ICBC: jak londyńskie operacje banku miały wspierać strategię Pekinu

Międzynarodowe Konsorcjum Dziennikarzy Śledczych (ICIJ) w projekcie „China Capital” przedstawiło rzadki wgląd w funkcjonowanie londyńskiego oddziału oraz brytyjskiej spółki zależnej Industrial and Commercial Bank of China (ICBC). Według dziennikarzy bank miał wykorzystywać te struktury do realizacji priorytetów zgodnych z globalną strategią Pekinu.

Śledztwo opiera się na 4,8 mln poufnych dokumentów z lat 2005–2024, przeanalizowanych wraz z 23 partnerami medialnymi. Jego główna teza nie brzmi, że każda opisana operacja była nielegalna. ICIJ wskazuje natomiast, że w części przypadków cele polityczne i strategiczne mogły przeważać nad zwykłymi wymogami komercyjnymi, sankcyjnymi oraz zasadami przeciwdziałania praniu pieniędzy (AML). 1719

Co mają pokazywać ujawnione dokumenty

Wśród materiałów znalazły się wewnętrzne raporty, e-maile, akta klientów, rejestry podejrzanych transakcji, protokoły spotkań i wytyczne komitetu Komunistycznej Partii Chin działającego w banku. ICIJ podaje, że londyńskie jednostki ICBC pełniły funkcję centrum finansowego dla firm i osób powiązanych z objętymi sankcjami rosyjskimi i białoruskimi biznesmenami, autokratami publicznie oskarżanymi o korupcję, państwami pogrążonymi w długach oraz chińskim establishmentem politycznym. 117

Według ICIJ centrala ICBC w Pekinie miała niekiedy polecać pracownikom za granicą realizację wyraźnie politycznych celów większościowego akcjonariusza banku, czyli chińskiego państwa. Miały one obejmować budowanie sojuszy, zabezpieczanie dostępu do surowców oraz rozszerzanie wpływów w infrastrukturze komunikacyjnej, energetycznej i transportowej. 2

Śledztwo opisuje przypadki, w których pracownicy banku mieli naruszać albo odstępować od wewnętrznych zasad dotyczących sankcji i AML. To poważne zarzuty dotyczące zarządzania oraz kontroli ryzyka, ale same w sobie nie dowodzą, że każdy klient, kredyt czy przelew naruszał konkretne przepisy prawa. 1819

Rosja, Nornickel i znaczenie niklu

Jeden z najistotniejszych wątków dotyczy Nornickelu, rosyjskiego producenta metali, częściowo kontrolowanego przez oligarchów związanych z Kremlem. ICIJ podało, że w 2024 r. ICBC London i inne zagraniczne jednostki rozważały kredyty w juanach oraz inne usługi dla tej firmy, choć Wielka Brytania i USA zakazały importu rosyjskiego niklu. 1316

Z dokumentów wynika również, że po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę ICBC rozszerzał działalność w Rosji. Według ICIJ przychody brutto banku w tym kraju wzrosły ponad dwukrotnie między 2022 a 2023 r., a w 2024 r. wyniosły około 370 mln dolarów. 2

Relacja z Nornickelem ma znaczenie strategiczne, ponieważ nikiel jest ważnym surowcem dla części łańcucha dostaw samochodów elektrycznych i baterii. Szersza obawa polega na tym, że bank działający pod nadzorem zachodnich regulatorów mógł pomagać podtrzymywać relacje handlowe z rosyjskimi podmiotami wysokiego ryzyka, gdy zachodnie rządy próbowały ograniczać handel wspierający rosyjską gospodarkę wojenną. 24

Transfer dla Huawei: pilność ponad standardowymi procedurami

W osobnym materiale ICIJ opisało transfer 1,3 mld dolarów określonych jako „awaryjna gotówka” Huawei, przesłany przez ICBC London z Londynu do Shenzhen. Według śledztwa nastąpiło to krótko po ujawnieniu przez USA aktu oskarżenia z 2019 r., w którym Huawei zarzucono oszustwo i naruszenia sankcji wobec Iranu. 11

ICIJ przedstawia tę operację jako pilną pomoc dla klienta o strategicznym znaczeniu dla Chin i twierdzi, że pracownicy ominęli zwykłe procedury wewnętrzne. Sam przelew nie musiał być nielegalny, jednak w relacji ICIJ stanowi przykład tego, jak szybko rutynowe mechanizmy kontrolne mogły zostać odłożone na bok, gdy wsparcia potrzebowała firma ważna politycznie. 911

ICBC i Huawei nie odpowiedziały na ponawiane przez ICIJ prośby o komentarz w sprawie tego materiału. 11

Na czym polegało kredytowanie według „China rationale”

Według ujawnionych zapisów ICBC udzielał niekiedy australijskim firmom wydobywczym, surowcowym i infrastrukturalnym kredytów o niewielkiej rentowności, a nawet potencjalnie przynoszących straty w czysto komercyjnym ujęciu. ICIJ wskazuje, że celem miało być pogłębianie długoterminowych relacji, które wspierałyby dostęp Chin do surowców oraz szersze cele polityczne. 3

ICIJ opisało także kredyt na około 90 mln dolarów dla azerskiego państwowego koncernu naftowego Socar, udzielony mimo zastrzeżeń działu compliance. Łącznie te przypadki ilustrują to, co śledztwo nazywa „China rationale”: kredyt mógł być uzasadniony nie tylko spodziewanym zwrotem finansowym, lecz również celami państwowymi, takimi jak dostęp do zasobów, powiązania infrastrukturalne w ramach Inicjatywy Pasa i Szlaku czy rozwój branż uznawanych za strategiczne. 24

Strategiczna motywacja kredytu nie czyni go automatycznie niewłaściwym. Problem z punktu widzenia zgodności z regulacjami pojawia się wtedy, gdy argument polityczny osłabia niezależną ocenę ryzyka klienta, ekspozycji na sankcje lub ryzyka prania pieniędzy.

„Niewielka gotowość do zakończenia relacji” z klientami wysokiego ryzyka

Oficer odpowiedzialny za zgłaszanie podejrzeń prania pieniędzy napisał w wewnętrznej notatce z 2019 r., że istniała „very little appetite to offboard high financial crime risk business” — czyli bardzo mała gotowość do kończenia relacji z klientami o wysokim ryzyku przestępczości finansowej. 16

W bankowości offboarding oznacza zakończenie relacji z klientem. Sformułowanie to sugeruje więc, że pracownicy dostrzegali ograniczoną skłonność instytucji do zrywania współpracy z podmiotami ocenianymi jako podwyższone ryzyko. W kontekście materiałów „China Capital” wskazuje to na napięcie w zarządzaniu: utrzymanie strategicznie istotnych relacji mogło ważyć więcej niż ograniczanie ryzyka przez wycofanie się z nich. 216

Zastrzeżenia regulatorów i granice ustaleń

ICIJ informuje, że podmioty z grupy ICBC były przedmiotem działań egzekucyjnych lub zastrzeżeń regulatorów w kilku państwach. Śledztwo przywołuje kary dotyczące jednostek w USA, Kanadzie i Luksemburgu za niedociągnięcia w mechanizmach kontroli przestępczości finansowej, w tym w zabezpieczeniach przed obchodzeniem sankcji. Opisuje też dodatkowe obawy zgłaszane przez organy nadzoru w innych krajach. 24

Taka historia nadzorcza stanowi kontekst dla zarzutów o słabości kontroli zawartych w przeciekach. Nie powinna jednak być traktowana jako zbiorowy werdykt prawny wobec wszystkich transakcji opisanych w śledztwie. Działanie regulatora wobec jednej jednostki, wewnętrzne ostrzeżenie compliance i twierdzenie wynikające z ujawnionych dokumentów to odrębne rodzaje dowodów.

Stanowisko Chin i znaczenie śledztwa

Chińscy przedstawiciele odrzucili ogólne założenie, że zagraniczne finansowanie z Chin ma charakter polityczny albo nieprzejrzysty. Ambasada Chin w Zambii przekazała ICIJ, że chińskie finansowanie za granicą działa według zasad rynkowych i międzynarodowych norm oraz nie służy realizacji interesów politycznych. 5

ICIJ oraz cytowani przez konsorcjum eksperci przedstawiają odmienną interpretację: kontrolowany przez państwo bank może być narzędziem finansowej polityki państwowej, wykorzystując kredyty i relacje bankowe do wzmacniania sojuszy dyplomatycznych, dostępu do surowców oraz wpływów w strategicznej infrastrukturze. 217

Znaczenie śledztwa wykracza zatem poza pojedynczy przelew lub kredyt. Stawia ono regulatorom i partnerom biznesowym trudne pytanie: czy tam, gdzie decyzje komercyjne globalnego banku, którego większościowym właścicielem jest państwo, pokrywają się z celami strategicznymi tego państwa, standardowe mechanizmy compliance i nadzór kraju goszczącego mogą zachować pełną niezależność od presji politycznej? Ujawnione dokumenty utrudniają zignorowanie tego pytania, choć nie przesądzają o nielegalności każdej opisanej operacji.