Dług publiczny świata zbliża się do 100 proc. PKB. IMF ostrzega przed „schodkowym” wzrostem zadłużenia

Najważniejszym ostrzeżeniem Kristaliny Georgiewej podczas spotkania ministrów finansów i szefów banków centralnych G20 w Asheville nie było stwierdzenie, że światowa gospodarka utraciła odporność. Chodziło raczej o to, że jej margines błędu szybko się kurczy.

Globalny dług publiczny zbliża się do 100 proc. światowego PKB — poziomu wyższego niż rekordy z okresu po II wojnie światowej. Co więcej, kolejne kryzysy podnoszą zadłużenie, a po poprawie koniunktury nie następuje wystarczająca naprawa finansów publicznych. 17

Georgiewa wezwała rządy i banki centralne do skoordynowanych działań: przywrócenia stabilności cen, sprowadzenia długu na wiarygodną ścieżkę spadkową, zwiększenia potencjalnego wzrostu oraz ochrony wydatków niezbędnych dla rozwoju. Presja jest szczególnie silna w krajach o niskich dochodach, gdzie koszty refinansowania i obsługi długu ograniczają inwestycje w infrastrukturę, ochronę zdrowia i edukację. 4

Dlaczego dług rośnie jak „schody”

Metafora użyta przez Georgiewę opisuje nierówną trajektorię zadłużenia. Poważny szok — na przykład kryzys energetyczny, finansowy lub zdrowotny — powoduje gwałtowny, pionowy skok długu publicznego. Gdy sytuacja się poprawia, zadłużenie spada jednak niewiele albo wcale. Następny kryzys zaczyna się więc z wyższego poziomu, tworząc kształt przypominający schody, a nie pojedynczy, przejściowy skok. 17

Problem nie sprowadza się wyłącznie do samej relacji długu do PKB. Wyższe potrzeby pożyczkowe i rosnące płatności odsetkowe mogą wypierać wydatki wspierające długofalowy wzrost. W biedniejszych gospodarkach sytuację pogarszają słabsze źródła finansowania zewnętrznego oraz ograniczenie oficjalnej pomocy rozwojowej. 4

Co może utrzymać presję na finanse publiczne

Georgiewa wskazała kilka czynników, które mogą utrudnić stabilizację długu:

• Zakłócenia w energetyce i transporcie morskim. Problemy z żeglugą przez Cieśninę Ormuz mogłyby przedłużyć szok energetyczny oraz podnieść koszty transportu i paliw.
• Zahamowanie dezinflacji. Jeśli inflacja będzie wolniej wracać do celu, stopy procentowe i rentowności obligacji mogą przez dłuższy czas pozostawać wysokie, zwiększając koszty obsługi długu.
• Niepewny wpływ sztucznej inteligencji. AI może podnieść produktywność, ale nie wiadomo jeszcze, jak rozłożą się korzyści gospodarcze ani jakie mogą być konsekwencje dla stabilności finansowej.
• Rosnące zapotrzebowanie centrów danych na prąd. Szybki rozwój centrów danych może nasilić ograniczenia na rynkach energii i w infrastrukturze.
• Popyt zimowy. Zbliżająca się zima na półkuli północnej może zwiększyć zapotrzebowanie na energię w czasie, gdy dostawy i szlaki transportowe pozostają podatne na zakłócenia. 11

Ryzyka te łączą stabilność długu z inflacją, bezpieczeństwem energetycznym i zmianami technologicznymi. Samo przyspieszenie wzrostu gospodarczego nie rozwiąże problemu, jeśli koszty finansowania pozostaną wysokie, a kolejne szoki będą trwale podnosić poziom zadłużenia.

Najbiedniejsze państwa pod szczególną presją

Wzrost rentowności obligacji w gospodarkach rozwiniętych może podnosić koszty finansowania również w innych częściach świata. Kraje o niskich dochodach muszą wtedy drożej refinansować istniejące zobowiązania, mimo że ich finansowanie zewnętrzne i oficjalna pomoc rozwojowa osłabły. 4

W praktyce oznacza to mniej środków na infrastrukturę, ochronę zdrowia i edukację. Słabsze inwestycje mogą z kolei spowolnić wzrost, utrudniając ustabilizowanie długu — powstaje więc mechanizm, w którym zadłużenie ogranicza wzrost, a słabszy wzrost utrudnia zmniejszenie zadłużenia.

W oświadczeniu G20 znalazły się postulaty szybszego i bardziej przewidywalnego rozwiązywania problemów zadłużenia, skuteczniejszego wdrażania Wspólnych Ram Restrukturyzacji Długu (Common Framework), większej przejrzystości danych o zadłużeniu oraz lepszej koordynacji wierzycieli. 1

Stany Zjednoczone wskazały, że doświadczenia Common Framework — w tym planowana restrukturyzacja długu Senegalu — powinny pomóc w tworzeniu procedur szybszych, bardziej przejrzystych, uporządkowanych i sprawiedliwych. Oświadczenie podkreśliło także potrzebę sprawiedliwego podziału obciążeń oraz podejście „trzech filarów” IMF i Banku Światowego dla państw, w których wysoka obsługa długu wypiera inwestycje sprzyjające wzrostowi. 1

Recepta IMF: nie tylko cięcia wydatków

Przesłanie Georgiewej nie sprowadzało się do postulatu zaciskania pasa. Szefowa IMF opowiedziała się za pakietem działań, który jednocześnie poprawiałby stan finansów publicznych i zwiększał zdolność gospodarek do wzrostu:

1. Utrzymanie stabilności cen. Kontrola inflacji jest kluczowa, aby nie dopuścić do dalszego wzrostu stóp procentowych i kosztów pożyczek.
2. Wiarygodna konsolidacja fiskalna w średnim terminie. Rządy powinny przedstawiać plany sprowadzenia długu na zrównoważoną ścieżkę, bez traktowania krótkoterminowych oszczędności jako jedynego rozwiązania.
3. Wzrost produktywności i potencjału gospodarki. Reformy strukturalne, edukacja oraz wdrażanie nowych technologii mogą poszerzyć bazę gospodarczą, z której spłacany jest dług.
4. Zwiększenie dochodów krajowych. Uszczelnienie systemów podatkowych może zapewnić państwom dodatkowe środki bez nadmiernego uzależnienia od finansowania zagranicznego.
5. Pogłębienie integracji regionalnej. Silniejsza współpraca gospodarcza może zwiększyć odporność i wspierać wzrost.
6. Ograniczenie globalnych nierównowag. Zarówno gospodarki nadwyżkowe, jak i deficytowe powinny podjąć działania, zamiast pozwalać na dalsze narastanie nierównowag zewnętrznych.

Pilność tych działań zwiększa ocena IMF, według której nadmierne globalne nierównowagi wzrosły w 2025 roku o 0,7 proc. światowego PKB — najbardziej w ciągu dekady. Wśród głównych uczestników tego procesu znalazły się dwie największe gospodarki świata. 11

Najważniejszy wniosek

Ostrzeżenie Georgiewej dotyczy sprzężenia zwrotnego: szoki podnoszą dług, wysoki dług zwiększa wrażliwość na wzrost stóp procentowych, a mniejsza przestrzeń fiskalna utrudnia inwestowanie w produktywność i odporność potrzebne przy kolejnym kryzysie.

Dlatego proponowana odpowiedź ma dwa tory. Pierwszy to wiarygodna naprawa finansów publicznych. Drugi — inwestycje zwiększające wzrost oraz szybsza restrukturyzacja zadłużenia państw znajdujących się pod największą presją.

Rozmowy w Asheville połączyły problem długu z bezpieczeństwem energetycznym, inflacją, sztuczną inteligencją i globalnymi nierównowagami. Praktyczny test dopiero nadejdzie: będzie nim przełożenie ogólnych deklaracji na wcześniejsze działania fiskalne, skuteczniejszą współpracę wierzycieli i inwestycje, które nie pozwolą, by dzisiejsze „schody” stały się punktem wyjścia do kolejnego kryzysu.