Więcej wydatków na obronność to impuls dla gospodarki — i ryzyko dla cen oraz finansów publicznych

Europejska rozbudowa potencjału obronnego nie jest dla gospodarki prostą historią o dodatkowym wzroście. To przede wszystkim wymiana korzyści i kosztów. Wydatki obronne państw UE wzrosły z około 218 mld euro w 2021 roku do 418 mld euro w 2025 roku, co odpowiada 2,2 proc. unijnego PKB. Analizy Europejskiego Banku Centralnego wskazują, że większe wydatki rządowe powinny wesprzeć realną produkcję w strefie euro, ale skala, moment i rozkład tego efektu pozostają niepewne.

Większe wydatki nie są gospodarczym „darmowym obiadem”

Zakupy obronne mogą zwiększyć popyt na pracę fabryk, inżynierów, technologie i wyspecjalizowane towary. W krótkim okresie może to podnieść produkcję, zwłaszcza jeśli gospodarka dysponuje niewykorzystanymi mocami.

Problem pojawia się wtedy, gdy wiele państw jednocześnie przyspiesza zamówienia. Sektor obronny zaczyna wówczas konkurować z gospodarką cywilną o pracowników, materiały, energię i zdolności produkcyjne.

Jeśli podaż rośnie wolniej niż popyt, ten sam impuls fiskalny przynosi mniejszy wzrost realnej produkcji, a większą presję na ceny i płace. Dlatego ECB traktuje wpływ wydatków obronnych na inflację jako ryzyko wymagające monitorowania, a nie jako z góry przesądzony rezultat.

PKB powinno zyskać, ale mnożnik jest niepewny

Wielomodelowa analiza ECB szacuje średni mnożnik wydatków publicznych na 0,93 w horyzoncie dwóch lat. W praktyce oznacza to efekt zbliżony do relacji jeden do jednego, ale nie identyczny. Bank centralny podkreśla przy tym duże różnice między poszczególnymi modelami.

To ważne rozróżnienie. Mnożnik bliski jedności opisuje szacowaną reakcję produkcji w określonym czasie. Nie oznacza, że każde wydane euro trwale zwiększy majątek państwa. Wynik będzie zależał między innymi od tempa wydatków, kondycji gospodarki, rodzaju kupowanego sprzętu oraz tego, czy produkcja odbywa się w Europie, czy poza nią.

Najnowsze projekcje Eurosystemu uwzględniają impuls fiskalny związany z obronnością i infrastrukturą jako czynnik wspierający wzrost strefy euro. Jego wpływ ma narastać w kolejnych latach objętych prognozą. Wcześniejsza analiza ECB również wskazywała, że nowe działania w dziedzinie obronności wesprą wzrost w latach 2026–2027, przy ograniczonym wpływie na inflację w scenariuszu bazowym.

Dlaczego ECB musi patrzeć poza samą kwotę wydatków

Dla polityki pieniężnej nie liczy się wyłącznie to, ile rządy zapowiedzą, lecz także to, jak wydatki zmienią popyt, podaż i trwałość presji inflacyjnej.

Stopniowy wzrost nakładów na obronność może wywołać stosunkowo niewielką presję cenową, jeśli przedsiębiorstwa zdołają zwiększyć produkcję, a pracownicy przejdą do sektorów otrzymujących nowe zamówienia. Nagły skok zakupów może jednak ujawnić wąskie gardła w dostępie do wykwalifikowanych pracowników, inżynierów, specjalistycznych materiałów i komponentów przemysłowych.

Dla polityki pieniężnej tworzy to dwa podstawowe kanały:

• Kanał popytowy: większe wydatki publiczne wspierają produkcję i mogą ograniczać potrzebę prowadzenia bardzo łagodnej polityki pieniężnej.
• Kanał mocy podażowych: niedobory oraz utrzymująca się presja płacowa i cenowa mogą sprawić, że inflacja będzie bardziej trwała, co wymagałoby bardziej restrykcyjnego nastawienia polityki pieniężnej.

Modele ECB wskazują na dodatni wpływ na produkcję i umiarkowany średni wpływ na inflację w analizowanych scenariuszach, ale jednocześnie podkreślają dużą niepewność. Bank centralny nie może więc mechanicznie reagować na samą zapowiedź osiągnięcia określonego poziomu wydatków obronnych. Musi obserwować rzeczywiste wypłaty, ograniczenia mocy produkcyjnych i faktyczny przebieg inflacji.

Skutki dla finansów publicznych będą nierówne

Ten sam program obronny może wywołać zupełnie różną presję fiskalną w poszczególnych krajach. Rządy dysponujące mocniejszymi budżetami mogą zwiększać wydatki bez natychmiastowego ograniczania innych priorytetów. Państwa wysoko zadłużone lub mające niewielką przestrzeń fiskalną staną natomiast przed ostrzejszym wyborem między obronnością, inwestycjami cywilnymi, usługami publicznymi i stabilnością zadłużenia.

W analizie ECB założono wzrost wydatków obronnych z około 2 proc. PKB do 3,5 proc. PKB w 2029 roku. W opisanym scenariuszu oznaczałoby to rozluźnienie fiskalne o około 1,8 proc. PKB do tego czasu. Jest to założenie dotyczące całej strefy euro, a nie prognoza, że każde państwo członkowskie podąży tą samą ścieżką i odczuje identyczne konsekwencje.

Znaczenie ma również sposób finansowania:

• Finansowanie deficytem daje silniejszy natychmiastowy impuls popytowy, ale zwiększa potrzeby pożyczkowe i przyszłe koszty obsługi długu.
• Finansowanie podatkami może ograniczyć wpływ na popyt netto, ponieważ odbiera część siły nabywczej gospodarstwom domowym lub przedsiębiorstwom.
• Wspólne finansowanie europejskie pozwala dzielić koszty między państwa i ułatwiać skoordynowane zakupy, zwłaszcza gdy krajowe możliwości budżetowe są bardzo różne.

Są to mechanizmy ekonomiczne, a nie gwarantowane rezultaty. Ich działanie zależy od harmonogramu płatności, wiarygodności planów fiskalnych i reakcji rynków finansowych.

Miejsce zakupu może przesądzić o europejskim „zwrocie”

Wydatki obronne przynoszą większy efekt dla europejskiej gospodarki, gdy sprzęt i usługi dostarczają firmy z UE. Z przeglądu stabilności finansowej ECB wynika, że pozyskiwanie wyposażenia obronnego wewnątrz Unii oznaczałoby wyższy mnożnik fiskalny.

Zamówienia u dostawców spoza Europy kierują natomiast część popytu za granicę. Mogą nadal przynosić wartość z punktu widzenia bezpieczeństwa, ale w krótkim okresie słabiej pobudzają europejską produkcję i w mniejszym stopniu rozwijają lokalne zdolności przemysłowe.

Skoordynowane zakupy, kompatybilne systemy i rozbudowa europejskiej produkcji mogłyby zatem zwiększyć zarówno strategiczny, jak i gospodarczy zwrot z wydatków. Korzyść nie jest jednak automatyczna. Zależy od tego, czy rządy ograniczą dublowanie programów, efektywnie zainwestują środki i wystarczająco szybko zwiększą moce produkcyjne.

Długoterminowe korzyści są możliwe, ale niepewne

Badania i rozwój w sektorze obronnym mogą przynieść szersze korzyści produktywności, jeśli opracowane technologie znajdą zastosowanie również w sektorach cywilnych. ECB zwracał także uwagę na skalę potrzeb finansowych związanych jednocześnie z obronnością oraz zieloną i cyfrową transformacją Europy.

Tych potencjalnych efektów nie należy jednak traktować jako gwarantowanego zwrotu z wydatków wojskowych. Zależą one od jakości zamówień publicznych, przenikania wyników badań do gospodarki, wdrożeń przez sektor prywatny oraz tego, czy inwestycje obronne uzupełnią produktywne projekty cywilne, zamiast je wypierać.

Wniosek: warunkowy optymizm

Przesłanie ECB najlepiej opisać jako warunkowy optymizm. Europejska rozbudowa obronności może wesprzeć produkcję w strefie euro, a średni dwuletni mnożnik wydatków publicznych w modelach banku centralnego wynosi około 0,93.

Wynik będzie jednak mniej korzystny, jeśli wydatki napłyną szybciej, niż podaż zdoła na nie odpowiedzieć, zbyt duża część zamówień trafi do dostawców spoza Europy albo presja zadłużeniowa ograniczy inne inwestycje.

Dla polityki pieniężnej kluczowe pozostaną tempo i struktura wydatków oraz to, w jakim stopniu przełożą się one na inflację. Dla rządów najważniejsze wyzwanie polega na wzmocnieniu obronności bez przekształcania koniecznej odpowiedzi na zagrożenia bezpieczeństwa w niekontrolowany szok popytowy lub źródło jeszcze większych różnic fiskalnych w Europie.