Konferencja MAEA w Wiedniu obnażyła narastający impas między USA a Iranem

Konferencja Generalna Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) w Wiedniu 14 września unaoczniła, jak bardzo zaostrzył się spór USA z Iranem. Waszyngton przedstawił możliwą drogę wyjścia: dostawy paliwa jądrowego spoza Iranu. Warunek był jednak zasadniczy — rezygnacja Teheranu z krajowego wzbogacania uranu oraz wznowienie pełnej współpracy z MAEA. Jednocześnie amerykańscy przedstawiciele sygnalizowali, że dyplomacja nie jest jedyną rozważaną opcją, a irański szef programu atomowego nie został wpuszczony na konferencję. 11129

Oferta paliwa, ale pod twardymi warunkami

Sekretarz energii USA Chris Wright oświadczył, że Stany Zjednoczone byłyby gotowe dostarczać Iranowi paliwo jądrowe z zagranicy, gdyby kwestia irańskiego programu atomowego została rozwiązana. Sednem propozycji była rezygnacja z własnego wzbogacania uranu — rozwiązanie, które w ujęciu USA miałoby umożliwić Iranowi cywilne wykorzystanie energii jądrowej bez zachowania zdolności do wzbogacania materiału. 29

Była to oferta połączona z presją. Wcześniej Wright mówił, że zawarcie porozumienia nuklearnego może nie być możliwe, a alternatywą mogłoby być zniszczenie odpowiednich irańskich zdolności. W wiedeńskim wystąpieniu USA skrytykowały też historię współpracy Iranu w zakresie zabezpieczeń i zażądały pełnej kooperacji z MAEA. 127

W praktyce stanowisko Waszyngtonu łączyło zachętę z ultimatum. Iranowi proponowano wspieraną z zewnątrz ścieżkę cywilnego programu jądrowego, lecz wyłącznie po zaakceptowaniu ograniczeń, którym Teheran od dawna się sprzeciwia.

Kluczowy problem: inspekcje i możliwość weryfikacji

Najpilniejszą kwestią nie była wyłącznie przyszłość wzbogacania uranu, lecz zdolność MAEA do niezależnego sprawdzania obecnych działań i materiałów nuklearnych Iranu.

Dyrektor generalny MAEA Rafael Grossi powiedział, że agencja od ponad sześciu miesięcy nie prowadziła w Iranie weryfikacji w terenie — z wyjątkiem czerwcowej inspekcji elektrowni jądrowej w Buszehrze. MAEA nie ma także informacji o wcześniej zadeklarowanych materiałach jądrowych ani dostępu do obiektów potrzebnych do ich zweryfikowania. Grossi nazwał tę sytuację poważnym problemem z punktu widzenia proliferacji, czyli rozprzestrzeniania broni jądrowej. 6

Na Iran narastała też presja w Radzie Gubernatorów MAEA. Reuters informował, że USA, Wielka Brytania, Francja i Niemcy zabiegały o rezolucję, która skierowałaby sprawę Iranu do Rady Bezpieczeństwa ONZ. Działania te wiązano z ustaleniem, że Teheran nie współpracował w pełni w dochodzeniu dotyczącym śladów uranu w niezadeklarowanych lokalizacjach. 17

To właśnie dlatego debaty o wzbogacaniu uranu nie można oddzielić od kwestii inspekcji. Bez dostępu i informacji MAEA oraz inne państwa nie są w stanie niezależnie ustalić rzeczywistego stanu irańskiego programu.

Nieobecność Eslamiego zaostrzyła wymiar dyplomatyczny

Mohammad Eslami, wiceprezydent Iranu do spraw atomowych i szef Organizacji Energii Atomowej Iranu, nie mógł uczestniczyć w konferencji po tym, jak Austria odmówiła zwolnienia z sankcji, które umożliwiłoby mu wjazd. Wright potwierdził, że Waszyngton naciskał przeciwko takiemu zwolnieniu, wskazując, że Eslami jest objęty sankcjami. 1113

Irańska telewizja państwowa podała, że Eslami i jego delegacja lecieli do Wiednia, lecz zostali zatrzymani i wrócili do Teheranu. 12

Incydent nie był jedynie zmianą w programie konferencji. Wykluczył najważniejszego irańskiego urzędnika nuklearnego z forum, które ma służyć dialogowi z międzynarodowym organem nadzoru atomowego. Dla Teheranu wzmacniał to argument, że proces jest politycznie ograniczany; dla Waszyngtonu — że egzekwowanie sankcji powinno obowiązywać także podczas spotkania MAEA.

Ruch na Pickaxe Mountain, ale bez wiedzy o tym, co dzieje się pod ziemią

Uwagę przyciągnęły również doniesienia o aktywności na Pickaxe Mountain — silnie ufortyfikowanym terenie w pobliżu głównego irańskiego kompleksu wzbogacania uranu. Grossi przekazał, że zdjęcia zdalne wskazują na ruch wokół placu budowy, lecz podkreślił, iż MAEA nie ma konkretnych informacji o prowadzonych tam pracach. 2126

Iran odrzucił zarzuty dotyczące tego miejsca jako „medialny szum” i oświadczył, że wypełnia swoje obowiązki w zakresie zabezpieczeń. 19

Dostępne informacje prowadzą do węższego wniosku niż najdalej idące twierdzenia obu stron: agencja zaobserwowała ruch związany z budową, ale nie ustaliła, jakie prace są prowadzone wewnątrz podziemnego kompleksu. 21

Spór o tankowiec El Gaia i ryzyko wokół cieśniny Ormuz

Konfrontacja nuklearna rozwijała się równolegle z rosnącym zagrożeniem dla żeglugi w rejonie cieśniny Ormuz — strategicznego szlaku dla światowych dostaw ropy. Irański Korpus Strażników Rewolucji Islamskiej twierdził, że pływający pod banderą Panamy tankowiec El Gaia wpłynął na miny morskie w strefie zamkniętej na południe od cieśniny i stanął w ogniu.

Amerykańskie Dowództwo Centralne (CENTCOM) odrzuciło tę relację. Według USA statek został najpierw trafiony irańskim pociskiem w poprzednim miesiącu, a następnie dronem, gdy znajdował się u wybrzeży Omanu. 3132

Reuters przedstawił sprzeczne wersje wydarzeń, dlatego dostępne źródła nie pozwalają niezależnie rozstrzygnąć ani przebiegu incydentu, ani odpowiedzialności za niego. Jasne jest natomiast, że uszkodzenie tankowca stało się kolejnym polem ostrej wojny narracyjnej między USA a Iranem w okresie szerszej niestabilności regionalnej. 31

Co pokazał Wiedeń

Konferencja nie przyniosła drogi powrotu do porozumienia nuklearnego. Ujawniła za to trzy wzajemnie wzmacniające się problemy: amerykańskie żądanie, by Iran zrezygnował ze wzbogacania uranu i przywrócił dostęp inspektorom; niemożność przeprowadzenia przez MAEA weryfikacji, którą uznaje za konieczną; oraz pogarszające się otoczenie dyplomatyczne, w którym irański szef programu atomowego nie mógł nawet uczestniczyć w spotkaniu.

Oferta dostaw paliwa ze strony USA pokazała, że wariant wynegocjowanego, cywilnego programu jądrowego wciąż jest przywoływany. Jednak luka w inspekcjach, groźby użycia siły i spór o podróż Eslamiego wskazują, jak daleko stronom do poziomu zaufania i dostępu niezbędnego, by takie porozumienie mogło działać. 161127