Islandia przed referendum w sprawie UE. O co naprawdę chodzi i dlaczego rybołówstwo jest kluczowe?

29 sierpnia 2026 roku Islandczycy odpowiedzą na jedno pytanie: czy wznowić negocjacje w sprawie członkostwa w Unii Europejskiej. Nie będzie to jeszcze głosowanie nad przystąpieniem do UE. Jeśli zwycięży opcja „tak”, rozmowy z Brukselą zostaną otwarte, ale ewentualny wynegocjowany traktat akcesyjny musiałby zostać zaakceptowany w osobnym referendum. Wynik obecnego głosowania ma charakter doradczy.

To ważne rozróżnienie. Zwolennikami wznowienia rozmów mogą być także osoby, które nie są jeszcze przekonane do samego członkostwa. Głos „tak” oznacza przede wszystkim pozostawienie kwestii otwartej i sprawdzenie, jakie warunki Islandia mogłaby uzyskać. Głos „nie” zamknąłby próbę powrotu do negocjacji.

Dlaczego Islandia najpierw chciała wejść do UE, a potem się wycofała?

Islandia złożyła wniosek o członkostwo w lipcu 2009 roku, niedługo po kryzysie finansowym z 2008 roku. Zwolennicy akcesji przedstawiali wtedy bliższe związki z Europą jako sposób na zwiększenie stabilności gospodarczej, a także potencjalną drogę do przyjęcia euro.

Negocjacje rozpoczęły się w 2010 roku i początkowo posuwały się naprzód. Do czasu ich zawieszenia otwarto 27 rozdziałów negocjacyjnych, z czego 11 tymczasowo zamknięto.

Proces zatrzymał się po wyborach w 2013 roku, gdy władzę objął eurosceptyczny centroprawicowy rząd. W tym samym czasie kryzys zadłużeniowy strefy euro osłabił atrakcyjność Unii w oczach części Islandczyków. Sprzeciw koncentrował się przede wszystkim na suwerenności oraz ochronie wrażliwych sektorów krajowej gospodarki.

Najtrudniejsze kwestie pozostały nierozstrzygnięte. Rozdział dotyczący rolnictwa w ogóle nie został otwarty, a rozmowy o rybołówstwie zatrzymały się jeszcze przed zakończeniem etapu analizy i rozpoczęciem właściwych negocjacji. W 2015 roku Islandia poprosiła UE, by nie traktowała jej już jako państwa kandydującego.

Rybołówstwo: nie kolejny rozdział, lecz kwestia suwerenności

W islandzkiej debacie rybołówstwo nie jest zwykłym sektorem polityki gospodarczej. Łączy się z eksportem, utrzymaniem całych regionów i przekonaniem, że państwo powinno samo decydować o własnych zasobach naturalnych. Wcześniejsze badania opinii publicznej wskazywały, że ochrona rybołówstwa i rolnictwa należała do największych obaw Islandczyków. Dopiero później pojawiała się obawa, że mały kraj nie będzie w stanie skutecznie wpływać na decyzje podejmowane w Brukseli.

W centrum sporu znajduje się wspólna polityka rybołówstwa UE, czyli CFP. Jej przeciwnicy obawiają się, że po przystąpieniu do Unii decyzje dotyczące kwot połowowych, dostępu do łowisk i zarządzania zasobami zostałyby włączone do wspólnych europejskich ram. Mogłoby to ograniczyć możliwość ustalania przez Islandię własnych zasad. Problem stał się szczególnie widoczny podczas sporów o makrelę, gdy zmieniło się rozmieszczenie stad, a państwa nie mogły porozumieć się w sprawie udziałów w połowach.

Zwolennicy wznowienia rozmów odpowiadają, że Islandia nie może znać rzeczywistych warunków bez negocjacji. Liczą na wypracowanie rozwiązań dostosowanych do specyfiki krajowego sektora rybackiego, ale takie zabezpieczenia nie są automatyczne i nie są gwarantowane samym rozpoczęciem rozmów.

Islandzki rząd wyznaczył jednak jasną granicę. Minister spraw zagranicznych Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir powiedziała, że w każdej umowie akcesyjnej Islandia domagałaby się „suwerennej kontroli nad całym rybołówstwem”. Komisarz UE do spraw rozszerzenia Marta Kos odpowiedziała, że podczas negocjacji można znaleźć „kreatywne rozwiązania”, nie obiecując z góry spełnienia całego islandzkiego żądania.

Grenlandia, Stany Zjednoczone i NATO zmieniły kontekst debaty

Argumenty za powrotem do rozmów nie dotyczą już wyłącznie gospodarki. Wojna Rosji przeciwko Ukrainie, rosnąca rywalizacja w Arktyce i na północnym Atlantyku oraz niepewność co do przyszłej wiarygodności Stanów Zjednoczonych zmieniły polityczne otoczenie Islandii.

Szczególnie wyraźnie widać to w kontekście Grenlandii. Amerykańska presja i wypowiedzi dotyczące tego strategicznie położonego terytorium Danii zwróciły większą uwagę na znaczenie obszaru łączącego Grenlandię, Islandię i Wielką Brytanię. W Islandii ożywiło to rozmowę o podatności całego północnoatlantyckiego środowiska bezpieczeństwa.

Islandia jest już członkiem NATO. Przeciwnicy członkostwa w UE przekonują więc, że to Sojusz Północnoatlantycki, a nie Unia, zapewnia właściwe gwarancje wojskowego bezpieczeństwa. Zwolennicy odpowiadają, że członkostwo w UE mogłoby uzupełnić NATO o większą wagę polityczną i gospodarczą, a nie zastąpić sojuszu.

Geopolityka nie wyparła jednak krajowych problemów. Doniesienia z kampanii wskazują, że ceny, stabilność waluty, rybołówstwo i suwerenność pozostają dla wielu wyborców bardziej bezpośrednimi tematami niż sytuacja w Arktyce.

Islandia jest już blisko Europy, ale nie należy do UE

Wybór Islandii nie sprowadza się do decyzji między Europą a izolacją. Dzięki Europejskiemu Obszarowi Gospodarczemu, czyli EOG, kraj uczestniczy w dużej części jednolitego rynku UE i wdraża znaczną część związanych z nim unijnych przepisów. Islandia należy także do strefy Schengen, co umożliwia bezpaszportowe podróżowanie między państwami tego obszaru.

EOG nie jest jednak tym samym co członkostwo w Unii. Islandia pozostaje poza wspólną polityką rolną i rybołówstwa UE, unią celną oraz wspólną polityką handlową. Nie wybiera również posłów do Parlamentu Europejskiego ani nie nominuje unijnego komisarza. W efekcie przyjmuje wiele zasad jednolitego rynku, ale nie ma formalnego głosu w procesie stanowienia unijnego prawa.

Pełne członkostwo oznaczałoby zatem zarówno większy wpływ, jak i większe zobowiązania. Islandia zyskałaby reprezentację w instytucjach UE, ale musiałaby też zmierzyć się z kwestią składki do budżetu Unii, wspólnej polityki handlowej oraz zasad dotyczących rolnictwa i rybołówstwa.

Argumenty za wznowieniem rozmów

Zwolennicy głosowania „tak” przedstawiają przede wszystkim trzy argumenty:

• Reprezentacja. Islandia już stosuje wiele zasad jednolitego rynku poprzez EOG, ale nie ma bezpośredniego głosu w instytucjach, które je tworzą. Członkostwo mogłoby zastąpić częściowe „przyjmowanie reguł” formalną reprezentacją i wpływem.
• Bardziej przewidywalne otoczenie. W czasie napięć geopolitycznych i presji gospodarczej bliższe związki polityczne i gospodarcze z Europą mogą, zdaniem zwolenników, zapewnić stabilniejsze ramy działania.
• Sprawdzenie konkretnych warunków. Dopiero negocjacje pokazałyby, co Islandia może uzyskać w sprawach rybołówstwa, rolnictwa, waluty i wpłat do budżetu UE. Późniejsze referendum pozwoliłoby zaakceptować albo odrzucić wynegocjowany pakiet.

W tej interpretacji obecne referendum jest krokiem informacyjnym i negocjacyjnym, a nie nieodwracalną decyzją o akcesji.

Argumenty przeciwników

Przeciwnicy twierdzą, że Islandia już otrzymuje najważniejszą korzyść handlową — dostęp do jednolitego rynku — bez pełnych politycznych i finansowych kosztów członkostwa. Wskazują między innymi na:

• możliwe wpłaty do budżetu UE;
• ograniczenie swobody prowadzenia własnej polityki gospodarczej i regulacyjnej;
• utratę możliwości samodzielnego negocjowania umów handlowych z państwami spoza UE;
• większą konkurencję dla islandzkich rolników w ramach wspólnej polityki rolnej;
• utratę krajowej kontroli nad rybołówstwem w ramach wspólnej polityki rybołówstwa.

Dla krytyków perspektywa drugiego referendum nie usuwa ryzyka. Uważają oni, że wznowienie rozmów wytworzyłoby polityczny impet na rzecz członkostwa i wystawiło najważniejsze interesy kraju na negocjacje, zanim wyborcy poznają ich rezultat.

Co mówią sondaże i dlaczego drugie referendum ma znaczenie?

Dostępne dane pokazują obraz bardziej złożony niż prosty podział na zwolenników i przeciwników UE. Briefing Parlamentu Europejskiego z 2026 roku wskazuje, że większość popiera przeprowadzenie referendum w sprawie rozpoczęcia rozmów akcesyjnych, natomiast samo poparcie dla wznowienia negocjacji pozostaje bardzo wyrównane.

Poparcie dla sprawdzenia warunków członkostwa nie oznacza jeszcze poparcia dla przystąpienia do Unii. W jednym z sondaży przywołanych w opracowaniu Parlamentu Europejskiego w kwietniu 2025 roku 43 proc. badanych opowiadało się za członkostwem, a 39 proc. było mu przeciwnych. Wynik pokazuje, jak konkurencyjna jest ta kwestia oraz jak duże znaczenie ma sposób sformułowania pytania i moment badania.

Drugie referendum jest więc politycznym bezpiecznikiem. Wyborca może poprzeć wznowienie rozmów 29 sierpnia, a później odrzucić członkostwo, jeśli umowa nie będzie chroniła rybołówstwa, rolnictwa, interesów gospodarczych lub autonomii państwa. Przeciwnicy odpowiadają, że właściwym momentem na zatrzymanie procesu jest już pierwsze głosowanie — zanim rozmowy stworzą presję na rzecz akcesji.

Najostrożniejszy wniosek brzmi: Islandia nie głosuje jeszcze nad ostatecznym wyborem swojej europejskiej przyszłości. Głosuje nad tym, czy ponownie usiąść do stołu negocjacyjnego. Jeśli tak się stanie, rybołówstwo najpewniej pozostanie najtrudniejszym testem każdej przyszłej umowy.