Katastrofy naturalne w praktyce ratownictwa medycznego

Kluczowe pojęcia

Zagrożenie (hazard) – potencjalnie szkodliwe zdarzenie lub warunek, np. trzęsienie ziemi, powódź, cyklon, osuwisko, pożar lasu lub uderzenie pioruna .

Ekspozycja (exposure) – ludzie, budynki, drogi, szpitale i karetki znajdujące się na obszarze zagrożonym. Przykładowo: domy wybudowane w pobliżu rzek lub osady przybrzeżne narażone na cyklony .

Podatność (vulnerability) – podatność ludzi lub systemów na zranienie. CDC podkreśla, że grupy ryzyka i populacje szczególnie narażone wymagają szczególnej uwagi podczas katastrof . Złe warunki mieszkaniowe, ubóstwo, dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży, osoby z niepełnosprawnościami oraz przewlekle chore cechują się wyższą podatnością .

Potencjał (capacity) – zdolność osób, społeczności, EMS, szpitali i systemów rządowych do zmniejszenia ryzyka i skutecznego reagowania. Przykłady to przeszkolony personel karetek, plany reagowania, systemy wczesnego ostrzegania, schrony ewakuacyjne i zaopatrzone zapasy ratunkowe .

Gotowość (preparedness) – działania podjęte przed katastrofą w celu zmniejszenia szkód. Wytyczne CDC dotyczące gotowości na wszystkie zagrożenia obejmują planowanie tras ewakuacyjnych, ćwiczenie planów awaryjnych i wiedzę o tym, jak lokalne władze powiadamiają społeczeństwo o zagrożeniach .

Klasyfikacja katastrof naturalnych

WHO uznaje te szerokie kategorie, zauważając, że katastrofy często są wynikiem negatywnego wpływu zagrożenia na populację .

Ogólne skutki zdrowotne katastrof naturalnych

Natychmiastowe: Śmierć, poważne krwawienie, złamania, urazy głowy i kręgosłupa, zespół zmiażdżenia, utonięcie, oparzenia, porażenie prądem, hipotermia, udar cieplny i wstrząs psychiczny.

Wczesne (dni do tygodni): Zakażenie ran, odwodnienie, biegunka, infekcje dróg oddechowych, ukąszenie węża, zaostrzenie chorób przewlekłych, pominięta dializa lub insulina, brak dopływu tlenu, stany nagłe w ciąży i ostra reakcja stresowa.

Późne (tygodnie do miesięcy): Niedożywienie, choroby przenoszone przez wektory, zespół stresu pourazowego (PTSD), depresja, lęk, niepełnosprawność i choroby związane ze złą higieną.

Ogólne zasady reagowania EMS i karetek pogotowia

Bezpieczeństwo na miejscu zdarzenia przede wszystkim. Pierwsza zasada: nie stań się ofiarą. CDC podkreśla, że katastrofy naturalne i ekstremalne zjawiska pogodowe mogą narażać ratowników na zagrożenia, dlatego powinni oni przygotować się na ryzyka, które mogą napotkać . Kluczowe zagrożenia dla ratowników to: woda powodziowa, zawalone konstrukcje, wstrząsy wtórne, niestabilne zbocza, ogień i dym, zerwane przewody elektryczne, skażona woda, skażenie chemiczne, stres cieplny, narażenie na zimno, ostre odłamki, przemoc, słaba widoczność i uszkodzone drogi .

Sekwencja reagowania na katastrofę

1. Otrzymanie alertu → Potwierdzenie lokalizacji i rodzaju katastrofy → Zapewnienie bezpieczeństwa załodze i środków ochrony osobistej (PPE) → Przejście do bezpiecznego punktu koncentracji → Nawiązanie dowodzenia i łączności → Ocena sytuacji na miejscu → Triaż → Leczenie ratujące życie → Transport według priorytetu → Powiadomienie szpitala → Dokumentacja i ponowna ocena.

Dowodzenie incydentem wymaga jasnego łańcucha dowodzenia, zazwyczaj: Dowódca Incydentu → Operacje → Medyczny/Zespół EMS → Jednostka Triażu, Jednostka Leczenia i Jednostka Transportu. Obowiązki EMS obejmują: triaż, wstępną opiekę ratującą życie, śledzenie pacjentów, organizację postoju karetek, koordynację ze szpitalami, bezpieczny transport, komunikację z dowództwem, bezpieczeństwo załogi i dokumentację.

Postój karetek (staging)

Karetki powinny być parkowane w bezpiecznym miejscu postoju, a nie w strefie zagrożenia. Dobre miejsce postoju jest: bezpieczne przed zagrożeniem, wystarczająco blisko dla szybkiego dostępu, wystarczająco duże dla wielu pojazdów, podłączone do przejezdnych dróg, łatwe do komunikacji, z dala od tłumu i kontrolowane przez oficera postoju.

Przemieszczanie pacjentów podczas katastrofy

Strefa zagrożenia → Ratownictwo → Punkt zbiórki poszkodowanych → Triaż pierwotny → Obszar leczenia → Strefa załadunku karetek → Odpowiedni szpital.

Triaż w katastrofach

Triaż to sortowanie pacjentów według pilności, szans przeżycia i dostępnych zasobów. W opiece podczas katastrof celem jest zrobienie jak największego dobra dla jak największej liczby osób.

Kodowanie kolorami w triażu

Prosty schemat triażu

• Czy pacjent chodzi? Tak → ZIELONY. Nie → Sprawdź oddech.
• Oddycha? Nie → Udrożnij drogi oddechowe. Oddech po udrożnieniu? Tak → CZERWONY. Nie → CZARNY.
• Oddech nieprawidłowy lub ciężka niewydolność oddechowa? Tak → CZERWONY.
• Ciężkie krwawienie lub wstrząs? Tak → CZERWONY.
• Nie reaguje na polecenia? Tak → CZERWONY. Nie → ŻÓŁTY.

Typowe błędy w triażu to: transportowanie pierwszego napotkanego pacjenta zamiast pacjenta o najwyższym priorytecie, dopuszczenie do gromadzenia się pacjentów zielonych w strefie załadunku karetek, nieponowna ocena pacjentów żółtych, wysyłanie wszystkich pacjentów do najbliższego szpitala, brak rejestracji miejsca docelowego pacjenta oraz ignorowanie bezpieczeństwa ratowników.

Trzęsienia ziemi

Trzęsienie ziemi to nagłe wstrząsy gruntu spowodowane ruchem skorupy ziemskiej. Główne zagrożenia to: zawalenie się budynków, spadające przedmioty, uszkodzenie dróg, pożary, wycieki gazu, uszkodzone instalacje elektryczne, osuwiska, tsunami na obszarach przybrzeżnych i wstrząsy wtórne. CDC udostępnia zasoby dotyczące gotowości i bezpieczeństwa podczas trzęsień ziemi w ramach wytycznych dotyczących gotowości na wypadek katastrof naturalnych , .

Częste obrażenia: zespół zmiażdżenia, złamania, uraz głowy, uraz kręgosłupa, uraz klatki piersiowej, uraz brzucha, uraz miednicy, rany szarpane, oparzenia, uduszenie i inhalacja pyłu.

Zespół zmiażdżenia (Crush syndrome)

Zespół zmiażdżenia to zagrażające życiu powikłanie systemowe długotrwałego ucisku mięśni. Patofizjologia: długotrwały ucisk → niedokrwienie mięśni → rozpad komórek mięśniowych → uwolnienie mioglobiny, potasu i kwasów → reperfuzja po uwolnieniu → hiperkaliemia + kwasica + wstrząs → ostre uszkodzenie nerek + arytmia.

Objawy: wywiad długotrwałego uwięzienia, bolesny, obrzęknięty kończyna, osłabienie lub porażenie, ciemny mocz, wstrząs, zmniejszona ilość moczu, arytmie i podejrzenie hiperkaliemii.

Postępowanie przedszpitalne: zapewnij bezpieczeństwo na miejscu, nie wchodź do niestabilnych konstrukcji bez zgody służb ratowniczych, używaj kasku/rękawic/butów/ochrony oczu/ochrony przed pyłem, przestrzegaj dowodzenia incydentem, rozpocznij triaż poza strefą zawalenia, opanuj krwawienie, udrożnij drogi oddechowe i zapewnij oddychanie, podaj tlen jeśli wskazane, unieruchom podejrzany uraz kręgosłupa, usztywnij złamania, zapobiegaj hipotermii, rozpocznij podawanie płynów dożylnych w przypadku podejrzenia zespołu zmiażdżenia (jeśli w zakresie i zgodnie z protokołem), transportuj do szpitala z możliwością leczenia urazów.

Perełki egzaminacyjne: Wstrząsy wtórne mogą zranić ratowników. Nigdy nie wchodź do uszkodzonego budynku bez zgody służb ratowniczych. Zespół zmiażdżenia może się nasilić po uwolnieniu. Płyny należy podać wcześnie w przypadku podejrzenia zespołu zmiażdżenia (jeśli protokół pozwala). Pacjenci zieloni powinni być wcześnie oddzieleni. Ekspozycja na pył może nasilić astmę i choroby układu oddechowego.

Powodzie

Powódź to zalanie normalnie suchego lądu przez wodę. CDC udostępnia publiczne zasoby dotyczące przygotowania się do powodzi, bezpieczeństwa podczas powodzi i ochrony zdrowia po powodzi , .

Rodzaje: powódź rzeczna, gwałtowna powódź (flash flood), powódź miejska (zalanie z powodu ulewnych deszczy i złego drenażu), powódź przybrzeżna (woda morska wepchnięta w głąb lądu przez sztorm) i powódź spowodowana przerwaniem tamy.

Główne zagrożenia: utonięcie, szybko płynąca woda, ukryte odpływy i włazy kanalizacyjne, porażenie prądem, skażona woda, węże i zwierzęta, ostre odłamki, zapadanie się dróg, hipotermia i izolacja społeczności.

Postępowanie w przypadku utonięcia

Zapewnij bezpieczeństwo ratownika, wyciągnij pacjenta z wody tylko jeśli jest to bezpieczne, udrożnij drogi oddechowe, sprawdź oddech i tętno, rozpocznij wentylację ratowniczą lub RKO jeśli potrzeba, podaj tlen, usuń mokre ubranie, zapobiegaj hipotermii, unieruchom kręgosłup jeśli podejrzewany jest uraz, transportuj objawowych pacjentów.

Bezpieczeństwo podczas powodzi

Zasoby CDC podkreślają bezpieczeństwo przed, w trakcie i po powodzi , . Kluczowe punkty: nie wjeżdżaj samochodem w wodę powodziową, nie chodź po płynącej wodzie, unikaj kontaktu z przewodami elektrycznymi, zakładaj, że woda powodziowa jest skażona, używaj rękawic i butów, uważaj na otwarte włazy, unikaj niestabilnych mostów i dróg, chroń rany przed skażoną wodą.

Choroby związane z powodziami

Działania karetek podczas powodzi

Postaw karetki na wzniesieniu, unikaj zalanych dróg, koordynuj z zespołami ratownictwa wodnego, korzystaj z alternatywnych tras, chroń sprzęt przed wodą, zabierz środki ochrony osobistej (PPE)/koce/tlen/sprzęt do ssania/zestawy urazowe/urządzenia komunikacyjne, powiadom szpitale przed transportem, używaj pojazdów innych niż karetki dla pacjentów zielonych (jeśli właściwe i bezpieczne) i nie ryzykuj załogi karetki w szybkiej wodzie.

Perełki egzaminacyjne: Utonięcie jest główną bezpośrednią przyczyną śmierci podczas powodzi. Woda powodziowa może zawierać ścieki, chemikalia, ostre przedmioty i zwierzęta. Ryzyko porażenia prądem jest wysokie w pobliżu wody powodziowej i zerwanych przewodów. Leptospirozę należy podejrzewać po ekspozycji na wodę powodziową z gorączką i bólem łydek. Karetki nie powinny wjeżdżać do niebezpiecznej wody powodziowej.

Cyklony, huragany, burze i tornada

Cyklony, huragany i tajfuny to wirujące systemy burzowe z silnymi wiatrami i ulewnym deszczem. CDC udostępnia zasoby dotyczące bezpieczeństwa podczas burz, huraganów, tornad i innych poważnych zjawisk pogodowych , .

Główne zagrożenia: silne wiatry, latające odłamki, zawalenie się budynków, zalanie, sztormowa fala pływowa, porażenie prądem, upadające drzewa, blokada dróg i awaria łączności.

Skutki zdrowotne: tępy uraz, rany szarpane, złamania, uraz głowy, utonięcie, hipotermia, porażenie prądem, zatrucie tlenkiem węgla z niebezpiecznego używania generatorów, ukąszenie węża po powodzi i trauma psychiczna.

Przygotowanie karetki przed cyklonem/burzą

Zatankuj wszystkie pojazdy, sprawdź tlen/ssanie/defibrylator/baterie/radia, rozmieszcz karetki poza strefami wysokiego ryzyka, zidentyfikuj bezpieczne trasy i trasy alternatywne, ewakuuj wcześniej pacjentów wysokiego ryzyka, koordynuj ze szpitalami, chroń pojazdy przed latającymi odłamkami i zalaniem, przygotuj dla załogi jedzenie/wodę/PPE/oświetlenie.

Perełki egzaminacyjne: Sztormowa fala pływowa może być bardziej niebezpieczna niż wiatr. Latające odłamki powodują poważne obrażenia. Używanie generatorów w zamkniętych pomieszczeniach może spowodować zatrucie tlenkiem węgla. Karetki powinny być rozmieszczone zanim drogi zostaną zablokowane. Szpitale również mogą zostać uszkodzone i nie być w stanie przyjmować pacjentów.

Tsunami

Tsunami to seria dużych fal morskich, zwykle wywołanych podwodnymi trzęsieniami ziemi, osuwiskami lub aktywnością wulkaniczną. Sygnały ostrzegawcze to: silne trzęsienie ziemi w pobliżu wybrzeża, nagłe cofnięcie się morza, głośny ryk oceanu, nietypowe zachowanie morza i oficjalne ostrzeżenie o tsunami.

Skutki zdrowotne: utonięcie, stan bliski utonięcia, tępy uraz, uraz penetrujący, złamania, aspiracja, hipotermia, skażenie ran i trauma psychiczna.

Perełki egzaminacyjne: Tsunami to zwykle seria fal, a nie pojedyncza fala. Pierwsza fala może nie być największa. Cofnięcie się morza po trzęsieniu ziemi jest sygnałem ostrzegawczym. Natychmiast przenieś się w głąb lądu i na wyższy teren.

Fale upałów

Fala upałów to okres nienormalnie wysokiej temperatury, który może powodować choroby związane z upałem i nadmiarowe zgony. CDC udostępnia zasoby dotyczące gotowości na wypadek ekstremalnych upałów i grup szczególnie narażonych .

Grupy wysokiego ryzyka: osoby starsze, niemowlęta i dzieci, kobiety w ciąży, pracownicy na zewnątrz, sportowcy, osoby bezdomne, osoby z chorobami serca lub nerek oraz osoby przyjmujące leki moczopędne, antycholinergiczne, przeciwpsychotyczne lub beta-blokery.

Spektrum chorób związanych z upałem

Udar cieplny to stan zagrożenia życia z dysfunkcją OUN. Postępowanie: przenieś do chłodnego miejsca, usuń ubranie, rozpocznij natychmiast intensywne chłodzenie (zanurzenie w zimnej wodzie jeśli możliwe, w przeciwnym razie chłodzenie wyparne + okłady z lodu), wykonaj ABC, sprawdź glukozę, lecz drgawki jeśli występują, transportuj kontynuując chłodzenie.

Perełki egzaminacyjne: Zaburzony stan psychiczny jest kluczowym sygnałem ostrzegawczym. Nie opóźniaj chłodzenia. Leki przeciwgorączkowe (np. paracetamol) nie są skuteczne w udarze cieplnym. Pocenie się może nadal występować w udarze cieplnym wysiłkowym.

Pioruny

Mechanizmy urazu: bezpośrednie uderzenie, wyładowanie boczne, prąd ziemny, uraz kontaktowy i efekt wybuchu.

Skutki kliniczne: zatrzymanie krążenia, zatrzymanie oddechu, oparzenia, pęknięcie błony bębenkowej, splątanie, drgawki, paraliż, zaćma (później) i uraz spowodowany upadkiem lub wybuchem.

Odwrócony triaż: Incydenty związane z piorunami są nietypowe, ponieważ pacjenci pozornie bez tętna lub oddechu mogą przeżyć przy szybkiej wentylacji i RKO. W przypadku wielu ofiar pioruna, najpierw leczyć tych bez oznak życia, jeśli pozwalają na to zasoby.

Perełki egzaminacyjne: Ofiary pioruna nie przenoszą ładunku elektrycznego. Dotykanie i reanimacja są bezpieczne. Zatrzymanie oddechu może trwać po powrocie czynności serca. Odwrócony triaż to klasyczny punkt egzaminacyjny.

Pożary lasów i dzikiej przyrody (Wildfires)

Pożar lasu to niekontrolowany ogień w roślinności, lesie, na łąkach lub terenach niezagospodarowanych. CDC udostępnia informacje o bezpieczeństwie podczas pożarów lasów .

Skutki zdrowotne: oparzenia, inhalacja dymu, zatrucie tlenkiem węgla, zaostrzenie astmy i POChP, podrażnienie oczu, choroba cieplna, urazy podczas ewakuacji i stres psychiczny.

Podejrzewaj inhalację dymu w przypadku: oparzeń twarzy, zwęglonych włosków w nosie, sadzy w ustach lub nosie, chrypki, stridoru, kaszlu z czarną plwociną lub zaburzonego stanu psychicznego.

Cechy zatrucia tlenkiem węgla: ból głowy, zawroty głowy, nudności, splątanie, omdlenie, ból w klatce piersiowej i śpiączka. Postępowanie: usuń z narażenia, podaj 100% tlen, monitoruj EKG, szybko transportuj.

Perełki egzaminacyjne: Pulsoksymetria może dawać fałszywie prawidłowy odczyt w zatruciu tlenkiem węgla. Obrzęk dróg oddechowych po oparzeniach może postępować szybko. Wczesne wsparcie dróg oddechowych może być ratujące życie. Strażacy potrzebują ochrony dróg oddechowych i przed stresem cieplnym.

Problemy zdrowia publicznego po katastrofach naturalnych

Woda i warunki sanitarne

Typowe problemy to: skażona woda pitna, przelewanie się ścieków, brak toalet, zła higiena rąk, defekacja na otwartej przestrzeni i zła utylizacja odpadów. Prawdopodobne choroby to: biegunka, choroba przypominająca cholerę, choroba przypominająca dur brzuszny, WZW A/E i infekcje skórne.

Zdrowie w schronach

Przeludnienie, zła wentylacja, infekcje dróg oddechowych, złe warunki sanitarne, brak prywatności, ryzyko przemocy, przerwane leki i stres psychiczny.

Kontrola wektorów

Po powodziach i stojącej wodzie może wzrosnąć rozmnażanie komarów. Ważne działania to: usuwanie stojącej wody, używanie moskitier, wspieranie lokalnej kontroli wektorów, prowadzenie nadzoru gorączki i edukacja zdrowotna.

Zdrowie psychiczne

Typowe reakcje to: strach, żałoba, bezsenność, lęk, depresja, ostry stres, objawy PTSD i poczucie winy ocalałego. Pierwsza pomoc psychologiczna obejmuje: zapewnienie bezpieczeństwa, spokojne słuchanie, nie zmuszanie do mówienia, łączenie ocalałych z rodziną, udzielanie praktycznej pomocy i kierowanie ciężkich przypadków.

Grupy szczególnie narażone

CDC podkreśla, że grupy ryzyka, określane również jako populacje szczególnie narażone, wymagają szczególnej uwagi podczas katastrof . Populacje z wyższym poziomem podatności społecznej są bardziej narażone na negatywne skutki .

• Dzieci: Ryzyko odwodnienia, hipotermii, strachu, rozłąki z rodziną i błędów w dawkowaniu leków (w zależności od masy ciała).
• Osoby starsze: Ograniczona mobilność, choroby przewlekłe, przerwanie leków, podatność na ciepło i zimno, upadki.
• Kobiety w ciąży: Ryzyko przedwczesnego porodu, krwawienia, nadciśnienia, odwodnienia i braku opieki porodowej.
• Osoby z niepełnosprawnościami: Bariery ewakuacyjne, bariery komunikacyjne, utrata urządzeń wspomagających i trudności z dostępem do schronów.
• Pacjenci z chorobami przewlekłymi: Ryzyko pominięcia dializy, braku insuliny, braku leków przeciwnadciśnieniowych, przerwania dopływu tlenu i pogorszenia chorób serca.

Lista kontrolna gotowości karetki do katastrofy

Wytyczne CDC dotyczące gotowości na wszystkie zagrożenia podkreślają planowanie tras ewakuacyjnych, ćwiczenie planów awaryjnych i wiedzę o tym, jak lokalne władze powiadamiają społeczeństwo o zagrożeniach .

Gotowość pojazdu: Pełny bak, sprawdzony silnik, opony, koło zapasowe, działające światła i syrena, gotowy GPS/mapy, naładowana bateria, gotowe dokumenty pojazdu.

Sprzęt medyczny: Butle z tlenem, worek samorozprężalny z maską (BVM), ssak, defibrylator/AED, monitor, nosze, deska ortopedyczna/nosze podbierakowe, kołnierze szyjne, szyny, opatrunki urazowe, stazy, płyny dożylne, leki ratunkowe według protokołu, opatrunki oparzeniowe, zestaw do porodu.

Zapasy na katastrofę: Karty triażowe, środki ochrony osobistej (PPE): kaski, rękawice, buty, ochrona oczu, maski/respiratory, latarki, baterie, koce, odzież przeciwdeszczowa, woda pitna, żywność dla załogi oraz urządzenie komunikacyjne z ładowarką/powerbankiem.

Gotowość załogi: Znany plan na katastrofę, przydzielone role, znany plan komunikacji, znane trasy alternatywne, zrobiony plan bezpieczeństwa rodziny, zabrane osobiste leki, zaplanowane nawodnienie i odpoczynek.

Komunikacja podczas katastrof naturalnych

Raport METHANE

Ustrukturyzowana wiadomość o poważnym incydencie:

• M — Major incident declared? (czy ogłoszono poważny incydent?)
• E — Exact location (dokładna lokalizacja)
• T — Type of incident (rodzaj zdarzenia)
• H — Hazards (zagrożenia)
• A — Access routes (trasy dojazdu)
• N — Number of casualties (liczba poszkodowanych)
• E — Emergency services required (wymagane służby ratunkowe)

Przekazanie pacjenta ATMIST

• A — Age/name (wiek/imię)
• T — Time of incident (czas zdarzenia)
• M — Mechanism (mechanizm urazu)
• I — Injuries found (stwierdzone obrażenia)
• S — Signs/vitals (objawy/funkcje życiowe)
• T — Treatment given (udzielone leczenie)