Deklaracja pandemiczna ONZ bez konsensusu. Co podzieliło USA i UE?

Spotkanie ONZ w Nowym Jorku 25 września 2026 r. miało wzmocnić polityczne poparcie dla zapobiegania pandemiom i reagowania na nie. Zakończyło się jednak bez konsensusu w sprawie deklaracji: poparcia dla projektu nie udzieliły Stany Zjednoczone i Unia Europejska. Nie chodziło o prawnie wiążące przepisy, lecz o wspólne stanowisko polityczne.125

Co budziło sprzeciw?

UE uznała, że projekt przekracza jej „czerwone linie” dotyczące własności intelektualnej.1 Tło tego zastrzeżenia stanowi spór o zasady przekazywania technologii potrzebnych do produkcji środków stosowanych podczas pandemii. W negocjacjach nad odrębnym Porozumieniem Pandemicznym WHO w 2025 r. kwestią sporną było m.in. to, czy taki transfer ma zawsze następować dobrowolnie i na warunkach uzgodnionych przez obie strony. Dostępne materiały nie potwierdzają jednak, że wszystkie zapisy sporne wówczas znalazły się również w projekcie deklaracji ONZ z 2026 r.1415

USA także odmówiły poparcia całego tekstu. Ich przedstawiciel powiedział, że pozostały „kluczowe kwestie”, lecz dostępny fragment jego wypowiedzi nie wyjaśnia, jakie to kwestie.10 Nie ma więc podstaw, by przypisywać amerykańskiej stronie konkretny argument ideologiczny lub zakładać, że sprzeciwiała się dokumentowi z tych samych powodów co UE.

Czy deklaracja może jeszcze zostać przyjęta?

Tak, ale nie jest to przesądzone. Według doniesień z 25 września projekt może trafić pod głosowanie Zgromadzenia Ogólnego ONZ, być może w grudniu. Była to zapowiedź możliwej dalszej drogi dokumentu, a nie decyzja o jego przyjęciu.10 Na razie brak porozumienia oznacza przede wszystkim utratę wspólnego sygnału politycznego, nie zaś uchylenie obowiązujących państwa zobowiązań.15

Projekt wzywał do zwiększenia finansowania, rozwoju możliwości laboratoriów, lepszej koordynacji oraz szerszego dostępu do leków i szczepionek.5 Zasady udostępniania technologii są ważne zwłaszcza dla państw, które nie dysponują wystarczającymi możliwościami produkcyjnymi. Przedstawione źródła nie pozwalają jednak określić, w jakim stopniu same reguły własności intelektualnej przyczyniły się do nierówności w szczepieniach przeciw COVID-19.

A co z porozumieniem WHO?

Deklaracja ONZ i Porozumienie Pandemiczne Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) to dwa odrębne przedsięwzięcia. Porozumienie WHO przyjęto w maju 2025 r., ale wciąż nie uzgodniono jego aneksu dotyczącego dostępu do patogenów i podziału korzyści. Planowany mechanizm ma łączyć udostępnianie próbek patogenów z dostępem do opracowanych dzięki nim szczepionek, testów diagnostycznych i terapii.3 Fiasko konsensusu w ONZ nie rozstrzyga tych negocjacji. Obie dyskusje pokazują natomiast, jak trudno przełożyć deklarowaną potrzebę równego dostępu na uzgodnione zasady działania.35