Hymn do Dionizosa: przekład i analiza greckiego tekstu

Przekład

Jedni mówią, że przyszedłeś na świat w Drakanon, inni — na wietrznej Ikaros, jeszcze inni — na Naksos, znakomity potomku, ty, którego zwą „zaszytym”. Według innych nad głęboko wirującą rzeką Alfejos Semele, począwszy dziecko, urodziła cię Zeusowi, miłośnikowi piorunów. 419

Jeszcze inni twierdzą, władco, że narodziłeś się w Tebach — lecz mówią nieprawdę. To twój ojciec, ojciec ludzi i bogów, urodził cię z dala od ludzi, ukrywając to przed Herą o białych ramionach. 4

Jest pewna Nysa: wyniosła góra porośnięta kwitnącym lasem, daleko od Fenicji, blisko nurtów Egiptu. I wzniosą mu liczne posągi w świątyniach. A co do owych trzech — ludzie zawsze będą składać ci pełne hekatomby podczas świąt obchodzonych co trzeci rok. 4

Syn Kronosa skinął spod ciemnych brwi. Nieśmiertelne włosy spłynęły z nieśmiertelnej głowy władcy, a wielki Olimp zadrżał. Tak powiedziawszy, roztropny Zeus ponownie skinął głową na znak zgody. 4

Bądź nam przychylny, ty, którego zwą „zaszytym”, ty, który szalejesz za kobietami. My, pieśniarze, śpiewamy o tobie na początku i na końcu; kto zapomni o tobie, nie zdoła pamiętać świętej pieśni. A więc raduj się, Dionizosie, ty, którego zwą „zaszytym”, wraz ze swą matką Semele, którą nazywają także Tyoną. 419

Co rozstrzyga greka?

• οἳ … οἳ … οἳ to kolejne grupy mówiących: „jedni … inni … jeszcze inni”. φάσʼ jest skróconą przez elizję postacią φασί („mówią”), a σʼ / σε to biernik liczby pojedynczej zaimka „ty”. W pierwszych wyliczeniach domyślamy się twierdzenia o narodzinach; przy Semele wyraża je bezokolicznik τεκέειν. 4
• κυσαμένην, imiesłów aorystu medium w bierniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego, odnosi się do Σεμέλην: „począwszy dziecko”. τερπικεραύνῳ ma celownik liczby pojedynczej i określa Zeusa; stąd „Zeusowi, miłośnikowi piorunów”. 4
• ψευδόμενοι („mówiąc nieprawdę”) odnosi się do tych, którzy wskazują Teby. Zaraz potem składnia zmienia perspektywę: w σὲ δʼ ἔτικτε πατήρ podmiotem „urodził cię” jest πατήρ, „ojciec”. ἔτικτε to forma czasu przeszłego niedokonanego (imperfectum) od τίκτω, nie aoryst ἔτεκε. κρύπτων („ukrywając”) również odnosi się do ojca, a λευκώλενον Ἥρην oznacza Herę o białych ramionach. 4
• ἀνθέον jest imiesłowem opisującym ὄρος, „górę”. W καί οἱ ἀναστήσουσιν zaimek οἱ znaczy „dla niego”, ἀναστήσουσιν jest formą czasu przyszłego, a ἀγάλματα — biernikiem liczby mnogiej („posągi”, „wizerunki”). τριετηρίσιν wskazuje święta, zaś τεληέσσας określa ἑκατόμβας, ofiary z bydła. 4
• τὰ μὲν τρία pozostaje w przekładzie „owymi trzema”: sam przytoczony fragment nie wyjaśnia jednoznacznie, do czego te słowa się odnoszą. νεῦσε i późniejsze ἐπένευσε są dwoma osobnymi czasownikami oznaczającymi skinienie; nie warto łączyć ich w jeden gest. 4
• οἱ δέ σʼ ἀοιδοὶ ᾄδομεν pozwala pieśniarzom powiedzieć „my śpiewamy o tobie”. ἀρχόμενοι i λήγοντες oznaczają „zaczynając” i „kończąc”. W zakończeniu ἥν odnosi się do Semele, a Θυώνην jest imieniem, którym ją nazywają. 4

Epitet i lematy słownikowe

εἰραφιῶτα to wołacz epitetu Εἰραφιώτης. Tradycyjne objaśnienie łączy go z czasownikiem oznaczającym „szyć” lub „zaszyć”, lecz pochodzenie epitetu jest przedmiotem dyskusji. Dlatego „ten, którego zwą »zaszytym«” oddaje proponowany sens, nie dopowiadając, gdzie ani w czym miał zostać zaszyty. 19

Pozostałe ważne formy można sprowadzić do następujących haseł: θεῶν → θεός („bogów”); δῖον → δῖος („znakomity”); λευκώλενον → λευκώλενος („o białych ramionach”); τεκέειν / ἔτικτε → τίκτω („rodzić”); γενέσθαι → γίγνομαι („narodzić się”, „powstać”); ἀναστήσουσιν → ἀνίστημι („wznosić”); μεμνῆσθαι → μιμνήσκω („pamiętać”). Rozróżnienie tych form pomaga zachować w przekładzie zarówno zmianę podmiotu, jak i kolejność zdarzeń. 4