Kompania Wschodnioindyjska: wzrost i upadek korporacji, która rządziła Indiami

Dla akcjonariusza w Londynie była źródłem dywidendy. Dla rolnika w Bengalu — poborcą podatków. Dla indyjskiego żołnierza — pracodawcą i zwierzchnikiem. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska zaczynała jako przedsięwzięcie kupieckie, lecz stała się potęgą terytorialną: utrzymywała armie, sądy i administrację, a pod jej władzą znalazły się miliony ludzi. 12

Jej dzieje stawiają pytanie aktualne także dziś: co dzieje się wtedy, gdy dążenie do zysku otrzymuje narzędzia rządzenia?

31 grudnia 1600 roku królowa Elżbieta I nadała londyńskim kupcom przywilej zapewniający angielski monopol na handel na terenach rozciągających się na wschód od Przylądka Dobrej Nadziei. 3 Celem były przede wszystkim przyprawy, a nie podbój. Inwestorzy składali kapitał na kosztowne i ryzykowne wyprawy morskie, dzieląc między siebie zyski i straty.

Anglicy wkraczali jednak w świat, który nie czekał na europejskie „odkrycie”. Portugalia i Niderlandy już rywalizowały o szlaki morskie, a Indie dysponowały silnymi państwami, rozwiniętym handlem, bankowością i cenioną produkcją tekstylną. 12 Gdy statki Kompanii dotarły w 1608 roku do Suratu, mogły działać wyłącznie za zgodą miejscowych władz. W 1615 roku Thomas Roe negocjował na dworze mogolskiego cesarza Dźahangira prawo do założenia angielskiej faktorii w Suracie. 3

Późniejsze ośrodki w Madrasie, Bombaju i Kalkucie były początkowo przyczółkami handlowymi, nie zapowiedzią nieuchronnego podboju. 12 Gdy Kompania w latach 80. XVII wieku starła się z Imperium Mogołów, poniosła porażkę i musiała prosić o przebaczenie. 12

Od kupiectwa do politycznej siły

Jej przewaga rosła stopniowo. Złożyły się na nią kapitał zgromadzony w formie spółki, połączenia morskie oraz polityczne wsparcie w Anglii. Stały kapitał akcyjny wprowadzono w 1657 roku; później pojawiła się konkurencyjna angielska kompania, a oba podmioty połączono w 1709 roku. 12 Kompania nie była więc przykładem biznesu działającego niezależnie od państwa — od początku opierała się na królewskich przywilejach.

Po śmierci Aurangzeba w 1707 roku władza Mogołów osłabła, a regionalne państwa zaczęły rywalizować o wpływy. Brytyjskie i francuskie kompanie włączały się w te konflikty, dostarczając wojska i wspierając konkurencyjnych władców. 8 Awans Kompanii nie był wyłącznie rezultatem brytyjskiej przewagi militarnej. Kluczowe były też sojusze z indyjskimi bankierami, kupcami i elitami politycznymi. 12

Jej armie w ogromnej mierze tworzyli sipaje — indyjscy żołnierze dowodzeni przeważnie przez europejskich oficerów. Rosły one dzięki rekrutacji w Indiach i były coraz częściej utrzymywane z indyjskich dochodów. 4 W tym tkwił paradoks systemu: zdobywca był zależny od ludzi, nad którymi chciał panować.

Plassey: zwycięstwo, które było także pałacowym przewrotem

W 1756 roku nawab Bengalu Siradź ud-Daula zdobył Kalkutę po sporach dotyczących umocnień i przywilejów Kompanii. Robert Clive powrócił z siłami zbrojnymi i wsparciem spisku. 12 W bitwie pod Plassey 23 czerwca 1757 roku dowódcy, w tym Mir Dżafar, wstrzymali wsparcie dla nawaba, a wpływowe kręgi finansowe poparły jego obalenie. Siradź ud-Daula przegrał, a Mir Dżafar został nowym nawabem. 12

To, co w brytyjskiej narracji długo przedstawiano jako wielkie zwycięstwo militarne, było również przewrotem pałacowym opartym na obietnicach i interesach, których cenę poniósł Bengal.

Plassey otworzyło Kompanii dostęp do bengalskiego skarbca, a bitwa pod Baksarem w 1764 roku umocniła jej pozycję. Jej wojska pokonały wówczas koalicję z udziałem usuniętego władcy Bengalu, państwa Awadh i cesarza Mogołów. 8 Rok później cesarz Szah Alam II przyznał Kompanii diwani — prawo do poboru dochodów w Bengalu, Biharze i Orisie. 8

Od tej chwili korporacja handlowa mogła finansować zakup towarów na eksport oraz utrzymanie armii z podatków pobieranych od ludności. 14 Dochody napędzały podboje, a podboje miały przynosić kolejne dochody. Mechanizm ekspansji nabrał własnego, brutalnego rozpędu.

Bengal: dochody, monopol i głód

W latach 1769–1770 Bengal dotknął wielki głód. Nieurodzaj i niedobory żywności były ważnymi przyczynami katastrofy, lecz jej skutki pogłębiły wysokie wymagania podatkowe oraz niewystarczająca pomoc. Zginęły miliony ludzi; często przytaczana liczba 10 milionów ofiar pozostaje przedmiotem sporów. 12

Nie był to po prostu efekt pogody i nie każdą śmierć można przypisać jednej decyzji władz. Katastrofa ujawniła jednak zasadniczą słabość systemu: Kompania potrafiła skutecznie ściągać dochody, ale nie poczuwała się do porównywalnej odpowiedzialności za ludzi, z których pracy te dochody pochodziły.

Władza Kompanii wykraczała daleko poza pola bitew. Jej agenci wywierali presję na producentów tkanin poprzez restrykcyjne umowy, a monopole na towary pierwszej potrzeby, takie jak sól, przekształcały codzienne życie w źródło wpływów. 12 Kompania uczestniczyła także w handlu zniewolonymi ludźmi na obszarze Oceanu Indyjskiego. 12 Później indyjski przemysł włókienniczy znalazł się pod silną presją brytyjskiej konkurencji przemysłowej i imperialnych zasad handlu, choć skala oraz tempo tego procesu różniły się w zależności od regionu. 12

Wielka firma pod nadzorem państwa

W Wielkiej Brytanii urzędnicy Kompanii wracali z fortunami i zdobywali wpływy polityczne. Nazywano ich pogardliwie „nabobami”. Prywatne bogactwo nie oznaczało jednak stabilności całej spółki. Wojny, zadłużenie i wstrząsy finansowe zmusiły Kompanię do zwrócenia się w 1772 roku o pomoc do rządu. 12

To kolejny paradoks jej historii: była niezwykle potężna za granicą, a jednocześnie zależna od państwa u siebie. Akcjonariusze oczekiwali zysków, parlament obawiał się finansowego krachu, natomiast mieszkańcy Indii nie mieli porównywalnego głosu ani w strukturach Kompanii, ani w brytyjskiej polityce.

Ustawa regulacyjna z 1773 roku zwiększyła kontrolę parlamentu nad Kompanią, zaś ustawa Pitta o Indiach z 1784 roku ustanowiła rządową Radę Kontroli nad jej sprawami politycznymi. 12 Warren Hastings, pierwszy gubernator generalny Bengalu, stanął później przed impeachmentem za swoje działania w Indiach; w 1795 roku został uniewinniony. 8 Proces wymusił w Wielkiej Brytanii debatę nad tym, czy podbój może usprawiedliwiać nadużycia. Nie zatrzymał jednak ekspansji.

Kryzys Kompanii odegrał rolę również po drugiej stronie Atlantyku. Tea Act z 1773 roku miał ułatwić sprzedaż jej herbaty w brytyjskich koloniach w Ameryce Północnej, wywołując sprzeciw wobec monopolu i opodatkowania. W Bostonie protestujący wyrzucili herbatę Kompanii do portu. 12 Próba ratowania interesów jednej imperialnej firmy przyspieszyła konflikt, w wyniku którego Wielka Brytania utraciła swoje amerykańskie kolonie.

Podboje, traktaty i opór

Rozszerzanie panowania Kompanii nie było ani łatwe, ani nieuniknione. Władcy Majsuru, Hajdar Ali i Tipu Sultan, stawiali jej armiom silny opór; Tipu zginął w 1799 roku, broniąc Seringapatamu. 4 Państwa Marathów zostały pokonane w kolejnych wojnach, których kulminacja nastąpiła w 1818 roku. Pendżab zaanektowano w 1849 roku po wojnach z Sikhami. 4 Kampanie rozszerzyły władzę Kompanii także na Birmę, ale katastrofalny odwrót z Kabulu w 1842 roku pokazał granice imperialnych ambicji. 4

Nie zawsze potrzebna była bezpośrednia aneksja. System sojuszy pomocniczych zmuszał indyjskich władców do utrzymywania wojsk kontrolowanych przez Brytyjczyków i ograniczał ich samodzielność w polityce zagranicznej. 8

Na wsi Kompania eksperymentowała z systemami podatkowymi. Stała ugoda ziemska w Bengalu z 1793 roku ustaliła wysokość należności państwa wobec zamindarów, wzmacniając pozycję właścicieli ziemskich, ale nie zapewniając ochrony chłopom. W innych częściach Indii rozliczenia prowadzono bezpośrednio z uprawiającymi ziemię albo ze wspólnotami wiejskimi. 12 Niezależnie od modelu powracał ten sam nacisk: konieczność uzyskania dochodów.

Herbata, opium i droga do wojny z Chinami

Herbata połączyła interesy Kompanii z Chinami. Aby finansować jej zakup, Kompania sprzedawała na aukcjach indyjskie opium prywatnym handlarzom, którzy przemycali je do Chin mimo zakazów władz chińskich. 12 Uzależnienie od opium i odpływ srebra doprowadziły do konfrontacji.

W 1839 roku komisarz Lin Zexu rozpoczął zwalczanie handlu w Kantonie. Wielka Brytania odpowiedziała wojną, a traktat nankiński z 1842 roku otworzył kolejne porty i przekazał Hongkong Brytyjczykom. 12 Była to wojna prowadzona przez państwo brytyjskie, lecz opium uprawiane w systemie Kompanii stanowiło rdzeń mechanizmu handlowego, który poprzedził konflikt. 12

Tymczasem sama firma stopniowo przestawała być przedsiębiorstwem handlowym. Parlament zlikwidował większość jej monopolu na handel z Indiami w 1813 roku, a jej pozostałą rolę komercyjną — w 1833 roku. Kompania nadal administrowała brytyjskimi terytoriami, ale nie była już kupieckim podmiotem w pierwotnym znaczeniu. 12

Rządy, reformy i narastająca nieufność

Panowanie Kompanii zmieniało społeczeństwo, a nie tylko granice. Sądy, pomiary gruntów, anglojęzyczna edukacja, koleje i telegraf zwiększały zasięg administracji. 8 Wśród reform znalazł się zakaz sati z 1829 roku — praktyki, w której wdowa była palona na stosie pogrzebowym męża — popierany także przez indyjskich reformatorów, w tym Rammohana Roya. 8

Reformy współistniały jednak z hierarchią rasową, presją misjonarską i przekonaniem wielu brytyjskich urzędników, że Hindusi nie są zdolni do samodzielnego rządzenia. 2

Za rządów gubernatora generalnego Dalhousiego doktryna wygaśnięcia pozwalała anektować państwa, gdy Kompania odmawiała uznania adoptowanego następcy tronu. Taki los spotkał między innymi Jhansi. 11 Awadh zaanektowano w 1856 roku pod innym pretekstem: rzekomo złych rządów. 11 Władcy tracili państwa, lokalne elity wpływy, a żołnierze obserwowali, jak ich rodzinne ziemie przechodzą pod bezpośrednią kontrolę Kompanii. 2

W armii bengalskiej niezadowolenie budziły warunki służby, płace, emerytury i ograniczone możliwości awansu. Dochodziły do tego obawy przed ingerencją w praktyki religijne. 2 Nowe naboje do karabinów, które według rozpowszechnionego przekonania były smarowane tłuszczem wołowym i wieprzowym, stały się dla hinduskich i muzułmańskich sipajów symbolem nie do przyjęcia. 2 Naboje były iskrą; materiałem wybuchowym była nagromadzona nieufność.

Rok 1857 i koniec Kompanii

10 maja 1857 roku sipaje w Meerucie zbuntowali się i pomaszerowali do Delhi, gdzie Bahadur Szah Zafar stał się symbolicznym władcą powstania. Rebelia objęła znaczną część północnych i centralnych Indii. 1 Rani Lakszmi Bai, Nana Sahib i Begum Hazrat Mahal należeli do jej najważniejszych przywódców, ale ich cele nie były identyczne. Wielu Indian wspierało również stronę brytyjską. 11

Było to zatem znacznie więcej niż „bunt sipajów”, lecz nie była to także jednolita wojna narodowa. Wystąpienie łączyło różne grupy i różne krzywdy: wojskowe, polityczne, społeczne oraz religijne.

Walki szybko przybrały formę wojny terroru. Powstańcy zabijali brytyjskich cywilów, w tym kobiety i dzieci; brytyjskie oddziały odpowiedziały egzekucjami, niszczeniem wsi i brutalnymi represjami. 1 Dzięki posiłkom oraz indyjskim sojusznikom Brytyjczycy odbili Delhi i do 1858 roku zdławili główne ośrodki oporu. 1

Kompania przetrwała wojnę, ale straciła prawo do rządzenia. W 1858 roku parlament przekazał władzę w Indiach Koronie Brytyjskiej. 12 Korporacja funkcjonowała jeszcze jako finansowa pozostałość, aż została rozwiązana w 1874 roku. 12

Nie oznaczało to wyzwolenia Indii. Wielka Brytania usunęła korporacyjnego pośrednika i przejęła imperium, które Kompania pomogła stworzyć.

Dziedzictwo Kompanii Wschodnioindyjskiej nie jest wyłącznie opowieścią o chciwości. To historia instytucji, które nadały jej uprawnienia; sojuszy, które umożliwiły jej władzę; oraz ludzi, którzy zapłacili za jej rozwój. Królewski przywilej obiecywał handel. W jego następstwie powstało imperium. Firma zniknęła, lecz skutki jej działalności pozostały.